Làng An Hải, nằm ở bờ tây sông Hàn (sau thuộc phường An Hải Tây, quận Sơn Trà, TP.Đà Nẵng), là nơi sinh ra hai vị danh tướng: Trần Quang Diệu và Nguyễn Văn Thoại. Dù sau này trở thành trụ cột của hai triều đại đối địch nhau là nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn, giữa hai người đã lưu lại một tình bạn tuyệt vời, được sử sách ghi nhận.
- Truyền thống khoa bảng xứ Nghệ: Vang lừng danh tiếng dòng họ Ngô đất Diễn Châu
- Thành phố của các vị thần Teotihuacan: Siêu đô thị 200.000 dân biến mất bí ẩn
- Ai còn bên ta khi về già
Khởi đầu từ làng quê An Hải và cuộc chia ly định mệnh
Trần Quang Diệu, tên thật là Trần Văn Đạt, sinh năm 1760; còn Nguyễn Văn Thoại sinh năm 1761. Cả hai đều lớn lên tại làng An Hải (thuộc tổng An Lưu Hạ, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam trước đây). Tình bạn của họ được thử thách từ sớm khi vào cuối xuân năm 1775 (hoặc 1776), cạnh bến đò Hà Thân, hai chàng thiếu niên đang tắm sông thì một viên quan sở tại với bộ điệu hách dịch đi qua,. Thấy bực tức, Nguyễn Văn Thoại té (tát) nước vào vị quan này, khiến ông ta tức giận nhảy xuống đánh,. Trần Quang Diệu liền nhảy vào cứu bạn, và hai người cùng nhau “dần” vị quan một trận, dìm nước rồi lôi lên bờ phơi nắng,.
Vì hành động “động trời” này, gia đình Nguyễn Văn Thoại phải tức tốc đưa con lên ghe bầu dong thẳng vào Nam, định cư ở Cù lao Dài (Vĩnh Long),. Gia đình Trần Quang Diệu neo đơn hơn (do cha mất sớm) nên chỉ chạy về quê ngoại là làng Trà Khê để lánh nạn,. Sau đó một thời gian, Trần Quang Diệu một mình trốn vào vùng rừng núi An Khê, Bình Định, sống bằng nghề săn bắn. Vào cuối năm 1777, Nguyễn Văn Thoại bắt đầu theo phò Nguyễn Ánh,, trong khi Trần Quang Diệu gặp gỡ Bùi Thị Xuân, trở thành vợ chồng và cùng theo phò tá ba anh em nhà Tây Sơn,.
Cố nhân gặp lại trên chiến trường
Trần Quang Diệu nhanh chóng trở thành một dũng tướng trong “Tây Sơn thất hổ”, cùng vợ chinh chiến từ Nam ra Bắc và tham gia nhiều trận đánh lớn như Rạch Gầm – Xoài Mút và đánh bại hơn 20 vạn quân Thanh năm 1789. Ông từng trải qua nhiều chức vụ quan trọng, trong đó có vai trò Tổng quản coi việc xây dựng Phượng hoàng trung đô ở Nghệ An, và được phong Thái phó Quận công.
Dù là trụ cột của Tây Sơn, đối đầu với Nguyễn Văn Thoại—người được phong làm Thống binh cai cơ, rồi làm Khâm sai Thượng đạo Đại tướng quân cai quản cả vùng Vạn Tượng, Phú Xuân và Nghệ An cho nhà Nguyễn—hai người bạn này đã tạo nên một điều đặc biệt,. Suốt 25 năm cầm quân chinh chiến, hai ông chưa bao giờ đối mặt hay đem quân đánh nhau.
Minh chứng rõ nhất cho tình bạn này là sự kiện năm 1801, khi Nguyễn Văn Thoại dẫn quân từ Vạn Tượng tiến đánh Phú Xuân và nghe tin Trần Quang Diệu đang kéo quân từ Quy Nhơn ra cứu viện. Không muốn đối đầu với bạn, Nguyễn Văn Thoại đột ngột giao quyền chỉ huy lại cho phó tướng Lưu Phước Tường rồi tự ý về Gia Định mà không có lệnh triệu hồi nào,. Việc này khiến Nguyễn Văn Thoại bị Nguyễn Ánh giáng xuống làm Cai đội và bị nghi ngờ, nhưng ông vẫn hành động vì đặt tình bạn lên trên hết,.
Tuy nhiên, số phận bi kịch đã xảy ra sau khi Tây Sơn sụp đổ; Trần Quang Diệu bị sa cơ và bị bắt ở Nghệ An vào năm 1802.
“Sanh vi Nguyễn, thác vi Trần” và hành động ấm lòng của Thoại Ngọc Hầu
Khi bị bắt ở Nghệ An, Trần Quang Diệu đã từ chối lời đề nghị quy thuận phò tá Gia Long vì tuyên bố “Trung thần không thờ hai vua”. Cuối cùng, ông cùng vợ và con gái bị Gia Long hành hình một cách dã man.
Thân tộc của Trần Quang Diệu cũng bị lãnh án tru di. Nhờ vào tình bạn xưa, Nguyễn Văn Thoại đã can thiệp, giúp họ đổi họ từ Trần sang họ Nguyễn để tránh họa. Thân tộc Trần Quang Diệu phải chịu cảnh “sanh vi Nguyễn, thác vi Trần” (sống mang họ Nguyễn, chết mới trở lại họ Trần), núp bóng và dựa vào uy danh của Nguyễn Văn Thoại để tiếp tục tồn tại,.
Để lo việc hương khói cho người bạn thân, Nguyễn Văn Thoại còn mua 5 mẫu ruộng (một nguồn khác ghi là 3 mẫu ruộng) tại quê nhà và giao cho người vợ thứ quản lý để lấy hoa lợi thờ tự Trần Quang Diệu.
Cách hành xử của hai danh tướng này đã để lại những bài học sâu sắc về tình bạn và sự hòa giải dân tộc, khác hẳn với sự đối xử cay đắng giữa hai danh sĩ Bắc Hà là Đặng Trần Thường và Ngô Thời Nhậm cùng thời. Hiện nay, ngôi lăng mộ của Thái phó Quận công Trần Quang Diệu và đền thờ Thống chế Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại vẫn nằm cạnh nhau, dưới bóng che của cây đa cổ thụ ở đình tiền hiền làng An Hải, trở thành một minh chứng hùng hồn cho tình bạn vĩnh hằng bất chấp sự hưng phế của các triều đại.
