Nghĩa Quận công Tống Tất Thắng hiện lên như một biểu tượng rực rỡ, một ngọn lửa hiếu học đã hun đúc nên truyền thống khoa bảng cho làng Trung Cần và cả vùng đất xứ Nghệ. Ông không chỉ là một vị tướng cầm quân đánh trận mà còn là người đặt nền móng, khai mở con đường học vấn cho cả một vùng đất rộng lớn.
- Truyền thống khoa bảng xứ Nghệ: Vang lừng danh tiếng dòng họ Ngô đất Diễn Châu
- Thành phố của các vị thần Teotihuacan: Siêu đô thị 200.000 dân biến mất bí ẩn
- Nhân – Nghĩa trong cách ứng xử của hai danh tướng Trần Quang Diệu và Nguyễn Văn Thoại
Hành trình vượt khó và sự nghiệp khai khoa rạng danh
Tống Tất Thắng sinh năm Đinh Mùi (1487) tại làng Nam Hoa Thượng, huyện Thanh Chương, nay thuộc xã Thiên Nhẫn. Ông sinh ra trong một gia cảnh bần hàn, là con thứ hai trong gia đình có hai anh em. Bi kịch ập đến khi ông mới 13 tuổi, người cha qua đời để lại gánh nặng lên vai người mẹ hiền. Dù nghèo khó và sớm mồ côi cha, ông vẫn nhận được sự yêu thương, chăm chút và quyết tâm nuôi con ăn học thành tài từ người mẹ.
Chính hoàn cảnh khắc nghiệt đã tôi luyện nên một Tống Tất Thắng có ý chí và nghị lực phi thường. Cậu bé họ Tống ngày đêm miệt mài kinh sử, đồng thời không quên cần mẫn luyện tập võ nghệ với ước mơ trở thành bậc trượng phu văn võ song toàn để giúp dân giúp nước. Tài năng của ông sớm đơm hoa kết trái khi mới 15 tuổi, ông đã thi đỗ Hương cống – một thành tích đáng nể đối với một thiếu niên có xuất thân nghèo khó. Đây chính là bước ngoặt quan trọng khẳng định con đường khoa cử đúng đắn mà ông đã chọn.
Ba năm sau, vào khoa thi Hội năm Ất Sửu (1505) dưới triều vua Lê Uy Mục, tên của Tống Tất Thắng được xướng lên trên bảng vàng danh giá. Với tài năng lỗi lạc đã được minh chứng qua các kỳ thi, ông ngay lập tức được triều đình trọng dụng và phong chức Thống Chinh nguyên súy bình Man. Việc phong chức vị võ tướng ngay sau khi đỗ đạt đại khoa là một sự ghi nhận đặc biệt của triều đình đối với tố chất của một vị tướng tài trong ông.
Từ đây, con đường quan lộ của ông rộng mở với nhiều chức vụ trọng yếu như Lại bộ Thượng thư, Đông các Đại học sĩ, và được phong tước hiệu cao quý Nghĩa Quận công. Tống Tất Thắng nổi tiếng là người có tính tình cương trực, thẳng thắn, thông tuệ và khí phách hơn người. Ông chính là mẫu người trí dũng song toàn, là rường cột mà bất kỳ triều đại nào cũng cần đến để ổn định xã tắc.
Di sản lớn nhất mà ông để lại cho quê hương chính là ngọn lửa hiếu học. Ông được mệnh danh là bậc khai khoa của cả một vùng, người thắp sáng con đường học vấn cho các thế hệ hậu sinh. Từ hạt mầm tri thức mà ông gieo xuống, làng Trung Cần đã vươn mình trở thành một “làng khoa bảng” trứ danh. Những dòng họ tại đây như họ Nguyễn Văn với kỳ tích “tam thế kế đại khoa”, hay họ Nguyễn Trọng với “tam thế ngũ hoàng hoa” (ba đời có năm lượt người đi sứ) đều là minh chứng cho sự bùng cháy rực rỡ của truyền thống học tập mà Tống Tất Thắng là người khởi xướng.
Tên tuổi của những vị hậu bối như Thám hoa Nguyễn Văn Giao hay ba cha con, ông cháu nhà Nguyễn Trọng (Nguyễn Trọng Thường, Nguyễn Trọng Đương, Nguyễn Trọng Đường) được khắc trang trọng tại bia Tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám chính là sự tiếp nối vẻ vang di sản của Nghĩa Quận công.
Vị Thống Chinh nguyên súy với những chiến công hiển hách và sự hy sinh vì nước
Cuộc đời của Tống Tất Thắng không chỉ gắn liền với sách đèn, nghiên bút mà còn là bản anh hùng ca về một vị tướng cầm quân trấn giữ biên thùy. Với tài năng quân sự bẩm sinh và sự khổ luyện võ nghệ từ nhỏ, ông trở thành lựa chọn tin cậy của nhà vua mỗi khi vùng biên cương có biến.
Khi giặc Ai Lao, Chiêm Thành hay Bồn Man quấy nhiễu vùng phên giậu quốc gia tại xứ Nghệ, Tống Tất Thắng lại được tin tưởng giao phó thống lĩnh ba quân đi dẹp loạn. Trong một lần cầm quân dẹp giặc Bồn Man ở miền Tây xứ Nghệ, ông đã nhanh chóng giành thắng lợi, giữ vững bờ cõi và đem lại sự bình yên cho nhân dân. Tuy nhiên, trên đường khải hoàn trở về, ông không may lâm bệnh nặng và qua đời. Sự ra đi đột ngột của ông là một tổn thất lớn, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho triều đình và nhân dân.
Để ghi nhớ công trạng và đức độ của ông, nhân dân làng Nam Hoa Thượng đã tôn ông làm Thành hoàng làng. Năm 1553, vua Lê Trang Tông đã hạ chiếu chỉ công nhận công lao to lớn của ông và cho phép các làng thuộc vùng đất “Chín Nam” lập đền thờ phụng. Đền Thống Chinh được dựng lên dưới chân núi Quải Bái trở thành một trung tâm tâm linh quan trọng. Ngay cả các vị tướng lĩnh đời sau, mỗi khi đi dẹp giặc, đều tìm đến mộ và đền thờ ông để cầu xin anh linh ông phù hộ cho chiến thắng trở về.
Một trong những minh chứng rõ nét nhất cho sự tôn kính đối với Tống Tất Thắng chính là sự tồn tại của đình Trung Cần. Được xây dựng vào năm 1781, ngôi đình này không chỉ là một kiệt tác kiến trúc điêu khắc gỗ dân gian thời Hậu Lê mà còn là nơi thờ tự vị Thành hoàng Tống Tất Thắng cùng các vị phúc thần. Ngôi đình mang vẻ uy nghi với mái cong vút, hình “lưỡng long triều nguyệt” và những chi tiết chạm trổ tinh xảo như “con rồng ổ” hay 24 bức tranh về điển tích Nho giáo và cảnh sinh hoạt dân gian.
Có một câu chuyện tương truyền rằng, vua Quang Trung từng có ý định di dời đình Trung Cần để làm nơi làm việc cho Sùng Chính viện của La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp. Tuy nhiên, chính vì lòng kính trọng sâu sắc đối với vị anh hùng Tống Tất Thắng, Nguyễn Thiếp đã khéo léo từ chối, nhờ đó ngôi đình vẫn được giữ lại nguyên vẹn tại mảnh đất Trung Cần cho đến ngày nay.
Năm 1996, lăng mộ và đình Trung Cần đã được xếp hạng là Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận vĩnh cửu đối với một danh tướng văn võ song toàn, một người con ưu tú đã dùng cả cuộc đời để cống hiến cho sự nghiệp bảo vệ và xây dựng văn hóa của dân tộc. Tống Tất Thắng mãi là niềm tự hào, là tấm gương về tinh thần vượt khó và lòng yêu nước cho bao thế hệ người dân xứ Nghệ nói riêng và cả nước nói chung.
