Từ thế kỷ XVI đến XVIII; giữa bối cảnh chiến tranh và biến động; Nho sĩ Nghệ An đã góp phần bền bỉ làm rạng danh văn hóa Thăng Long – Đại Việt bằng trí tuệ, học vấn và bản lĩnh hiếm có.
Nho sĩ Nghệ An giữa biến động chính trị Đại Việt
Từ thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVIII; Đại Việt trải qua thời kỳ chính trị đầy rối ren; Cuộc tranh giành quyền lực giữa các thế lực phong kiến như Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn cùng phong trào khởi nghĩa nông dân đã khiến đất nước chìm trong khói lửa. Nghệ An; vùng đất nằm ở vị trí chiến lược, nhiều lần trở thành chiến trường. Tướng Mạc từng 13 lần kéo quân vào Thanh – Nghệ; trong đó có 7 lần vào Nghệ An. Nhân dân nơi đây phải chịu cảnh binh đao, đói khổ, dịch bệnh, ruộng đồng bỏ hoang.
Trong bối cảnh ấy; tinh thần kiên cường và ý chí học hành của người Nghệ vẫn không hề bị khuất phục; Dù đối mặt với mất mát, họ vẫn giữ vững truyền thống ham học; trọng đạo lý và gắn bó với triều đình Lê – Trịnh; Nhiều lãnh tụ nông dân như Nguyễn Diên, Nguyễn Hữu Cầu; Lê Duy Mật từng chọn Nghệ An làm căn cứ; Đặc biệt, người dân nơi đây hết lòng ủng hộ nghĩa quân Tây Sơn; góp phần làm nên chiến thắng mùa Xuân Kỷ Dậu 1789 cùng người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ.
Nho sĩ Nghệ An và sự phát triển giáo dục, khoa cử
Giữa những biến động lịch sử, giáo dục Nghệ An vẫn bền bỉ phát triển. Dưới triều Lê – Trịnh, khoa cử được khôi phục và mở rộng; thu hút nhiều sĩ tử từ khắp nơi. Trong số 815 tiến sĩ được phong dưới triều Lê – Trịnh; có đến 54 người xuất thân từ Nghệ An, chiếm hơn 6,3%. Con số này khẳng định vùng đất này là trung tâm văn vật quan trọng của Đại Việt.
Nhiều gia đình, dòng họ nổi tiếng với truyền thống hiếu học như họ Hồ ở Quỳnh Đôi; họ Ngô ở Lý Trai. Học trò xứ Nghệ nổi tiếng chăm chỉ, có chí tiến thủ, dù cuộc sống gian khổ. Có những người “sớm khoai, trưa khoai, tối khoai”, vẫn quyết chí theo đuổi con đường đèn sách.
Bên cạnh học trò, các thầy đồ Nghệ An cũng nổi tiếng khắp vùng. Hoàng Hà được tôn là “Danh sư Nghệ An”; từng dạy ba đời vua Lê Thế Tông, Lê Kính Tông và Lê Thần Tông; được phong Quốc sư. Dân gian có câu ca ngợi: “Nghệ An Hoàng Hà, Thanh Hoa Lương Chí”. Nhiều người đỗ cao, đức độ, được phối thờ tại các nhà thánh trong làng. Hương ước Quỳnh Đôi năm 1768 còn quy định rõ việc mở kỳ thi trong làng để khuyến khích học trò; thể hiện tinh thần hiếu học đã ăn sâu trong đời sống cộng đồng.
Nho sĩ Nghệ An – những trí thức kiệt xuất của thời đại
Từ thế kỷ XVI đến XVIII; Nghệ An sản sinh nhiều nhân vật xuất chúng, đóng góp to lớn cho văn hóa Thăng Long – Đại Việt. Nổi bật là Hồ Sĩ Dương (1622 – 1681); người được ca ngợi là học giả uyên bác với các tác phẩm “Hoan Châu phong thổ ký”, “Đại Việt lịch triều đế vương công nghiệp thực lục”; Ông từng tham gia biên soạn “Đại Việt sử ký toàn thư” và được sứ thần nhà Thanh Chu Xán xếp vào hàng danh nho kiệt xuất.
Hương Hải thiền sư (1628 – 1715); lại là biểu tượng của trí tuệ và tư tưởng dung hòa giữa Nho – Phật – Lão; Tư tưởng “tam giáo đồng nhất thể” của ông cho thấy tầm nhìn sâu sắc về triết lý nhân sinh và sự hòa hợp tư tưởng phương Đông.
Ngoài ra; Đỗ Bá Công Đạo với tác phẩm “Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư” đã ghi nhận rõ ràng về Bãi Cát Vàng – Hoàng Sa; khẳng định chủ quyền biển đảo của Đại Việt; Hồ Sĩ Tân với “Thọ mai gia lễ” đặt nền tảng cho nghi lễ truyền thống Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Hồ Sĩ Đống; Phạm Nguyễn Du và Nguyễn Hữu Chỉnh là những trí thức tài hoa; góp phần tạo nên diện mạo rực rỡ của văn học và chính trị đương thời.
Trong đó; Phạm Nguyễn Du với “Đoạn trường lục” và “Độc sử si tưởng” thể hiện chiều sâu cảm xúc. Sự phóng khoáng trong tư tưởng và tinh thần nhân bản; Nguyễn Hữu Chỉnh lại là biểu tượng của trí thức đa tài – giỏi quân sự; văn chương, âm nhạc – người từng được xem là “tay phong lưu bậc nhất đất Trường An”.
Dấu ấn Nho sĩ Nghệ An trong văn hóa Thăng Long – Đại Việt
Các Nho sĩ Nghệ An không chỉ cống hiến tại quê hương mà còn góp phần làm rạng danh kinh đô Thăng Long. Nhiều người như Hồ Sĩ Dương, Hồ Sĩ Đống từng đi sứ nhà Thanh. Tiếp xúc với văn hóa phương Bắc, mở rộng tầm nhìn học thuật cho đất nước. Họ đã mang tinh thần hiếu học, kiên cường của xứ Nghệ hòa quyện với nét thanh lịch, trí tuệ của Thăng Long, tạo nên một lớp trí thức vừa uyên bác vừa gần gũi dân gian.
Thơ văn của họ là tiếng nói của thời đại, phản ánh niềm tự hào dân tộc. Tinh thần trách nhiệm và khát vọng vươn lên. Nhờ họ, văn hóa xứ Nghệ trở thành một phần quan trọng trong dòng chảy văn hiến Đại Việt. Đặc biệt, Hồ Xuân Hương – nữ sĩ tài hoa của Quỳnh Đôi – đã nâng tầm thơ Nôm Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế của văn học dân tộc trong giai đoạn rực rỡ nhất.
Từ những đóng góp ấy, có thể khẳng định Nho sĩ Nghệ An là trụ cột trong nền văn hóa Thăng Long – Đại Việt thế kỷ XVI – XVIII. Họ không chỉ giữ gìn tinh hoa Nho học mà còn sáng tạo. Kết nối, làm giàu thêm bản sắc Việt Nam.
Theo: Vusta
