Hành trình trở về Việt Nam của TS Amandine Dabat – hậu duệ của vua Hàm Nghi. Đã mở ra nhiều góc khuất lịch sử chưa từng được kể. Những kỷ vật mà chị nghiên cứu nhiều năm qua. Giúp giải mã những bí ẩn còn bỏ ngỏ về vị vua yêu nước, sống lưu đày suốt hơn nửa thế kỷ.
- Bắt cựu Phó Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương vì nhận hối lộ
- Ba lựa chọn nhỏ hôm nay có thể bùng nổ thành nguồn năng lượng mạnh mẽ định hình cả cuộc đời bạn
- Sốc nhiễm khuẩn thương hàn sau bữa ăn ngoài hàng
Hành trình của hậu duệ vua Hàm Nghi
Một ngày tháng 1/2023, TS Amandine Dabat dạo bước trong Đại nội Huế cổ kính. Khoảnh khắc ấy gợi dậy trong chị niềm xúc động sâu sắc. Như thể đang chạm vào lịch sử của chính gia đình mình. Đây là lần đầu tiên nữ tiến sĩ người Pháp thực hiện nghi lễ giỗ vua Hàm Nghi tại Huế. Theo đúng nghi thức mà tổ tiên từng mong muốn hậu duệ duy trì.
Amandine Dabat là chắt gái của công chúa Như Lý, con thứ của vua Hàm Nghi. Dù mang dòng máu hoàng tộc Việt Nam, từ nhỏ chị hầu như không được nghe nhắc về vị vua từng đứng đầu phong trào Cần Vương. Bầu không khí im lặng kéo dài nhiều thế hệ. Như một “vùng cấm kỵ” trong gia đình, khiến những câu chuyện về Hàm Nghi dần lùi vào bóng tối.
Sự thôi thúc vô hình khiến chị bắt đầu hành trình tìm hiểu. Bước ngoặt xảy ra khi Amandine tiếp cận kho lưu trữ gồm 2.500 bức thư và bản thảo của Hàm Nghi. Do công chúa Như Mai lưu giữ. Từ đó, chị quyết định dành sự nghiệp nghiên cứu mỹ thuật của mình. Để giải mã cuộc đời nghệ sĩ – hoàng đế của tổ tiên.
Hàm Nghi, tên khai sinh là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871. Năm 1884, ông lên ngôi khi mới 13 tuổi sau cái chết của vua Kiến Phúc. Chỉ một năm sau, ông lãnh đạo phong trào kháng Pháp rồi bị bắt và bị đưa sang Algéria năm 1888. Từ tuổi 18, ông trở thành vị vua bị lưu đày dài nhất của triều Nguyễn.
Tại Algéria, Hàm Nghi kết hôn với bà Marcelle Laloe – con gái chánh án tòa Thượng thẩm Algéria. Ông sống lặng lẽ nhưng kiên cường, trở thành một họa sĩ có phong cách riêng biệt. Mỗi bức tranh, pho tượng của ông. Đều như ghi lại tiếng vọng của quê hương và nỗi cô đơn của một tâm hồn bị chia cắt.
Trong ký ức gia đình, vua Hàm Nghi ít khi nhắc về Việt Nam. Nỗi đau lưu vong khiến ông không kể quá khứ cho con cái. Amandine Dabat thừa nhận chị biết mình có tổ tiên là một vị vua Việt Nam nhờ đọc sách. Chứ không phải từ lời kể thân nhân.
Khi hiểu rõ hơn về nguồn cội. Chị quyết định dành trọn hướng nghiên cứu cho cuộc đời của Hàm Nghi. Mỗi bức thư, mỗi bản thảo giúp chị khắc họa chân dung một vị vua yêu nước. Là người giàu nội tâm, và luôn giữ tinh thần tự trọng dù ở nơi lưu đày.
Giải mã bí ẩn qua thư tín và hội họa
Những lá thư của Hàm Nghi hé lộ nhiều khía cạnh kín đáo. Ông từng tự gọi mình là “chiến sĩ kháng Pháp” trong danh thiếp gửi chính quyền Pháp. Dù bị quản thúc nghiêm ngặt, ông vẫn duy trì học tập, giao lưu và tạo dựng các mối quan hệ để giữ thế tự chủ.
Nhờ đó, cuộc sống của ông ở Algéria khá đầy đủ, khác với nhiều nhân vật lưu đày cùng thời. Ông học tiếng Pháp lưu loát nhưng vẫn giữ nếp Việt trong gia đình. Bữa cơm Việt, tiếng Việt với gia nhân hay nghi lễ cúng giỗ tổ tiên đều được ông duy trì nhiều năm.
Khi kết hôn năm 1904. Đám cưới của ông và Marcelle Laloe trở thành sự kiện gây chú ý ở Algéria. Hình ảnh Cựu hoàng An Nam mặc áo dài và khăn xếp. Sánh bước bên cô dâu Pháp mặc váy trắng khiến giới nhiếp ảnh thời đó ghi lại liên tục.
Họ sinh ba người con: Như Mai, Như Lý và Minh Đức. Hàm Nghi để vợ dạy con theo văn hóa Pháp nhưng luôn nhắc chúng giữ phẩm giá của người Việt. Ông hiểu rằng con mình khó trở về quê cha nên dạy chúng trở thành “những người Pháp tốt”.
Sau nhiều năm thuê biệt thự Tùng Hiên. Ông xây biệt thự Gia Long tại El Biar. Nơi lưu giữ văn hóa Việt qua đồ vật, kiến trúc và cây cối bản địa. Ông dựng đình Việt, trồng cây quê hương, tổ chức giỗ Liệt thánh dòng Nguyễn Phước hàng năm.
Đối với Amandine Dabat, chính nghệ thuật mới hé mở nhiều bí mật của tổ tiên. Tranh của Hàm Nghi thường là phong cảnh, hiếm bóng người. Mỗi bức như chứa đựng nỗi nhớ quê hương và khát vọng tự do. Ba lần triển lãm ở Paris cho thấy ông được giới nghệ thuật đánh giá cao.
Ông chưa bao giờ bán tranh mà chỉ tặng bạn bè. Nhiều tác phẩm hiện được giao dịch giá trị. Amandine nhìn thấy trong tranh là sự kiên cường vượt lên nỗi lưu đày. Cái đẹp trong tranh là cách ông giữ tự do nội tâm.
Những năm cuối đời, sức khỏe ông suy giảm. Ngày 14/1/1944, vua Hàm Nghi qua đời ở tuổi 73. Di nguyện được chôn ở quê hương không trọn vì chiến tranh. Nên gia đình an táng ông tại Algéria, sau chuyển về Pháp.
Ký ức và trách nhiệm của người hậu duệ
Nhắc tới vua Hàm Nghi, TS Amandine Dabat luôn xúc động. Từ hàng nghìn trang thư và kỷ vật. Chị ghi lại chân dung một vị vua chính trực, giàu tình cảm. Nhưng bị lịch sử đặt vào bi kịch lớn. Những nghiên cứu ấy thôi thúc chị trở về Việt Nam để hoàn thiện hành trình tìm hiểu cội nguồn.
Năm 2011, chị đến Việt Nam lần đầu, khi vốn tiếng Việt chỉ đủ giao tiếp cơ bản. Thế nhưng Việt Nam trở thành nơi chị quay trở lại hàng năm để nghiên cứu và học hỏi. Năm 2015. Chị bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Paris với đề tài “Hàm Nghi – Hoàng đế lưu vong, nghệ sĩ ở Alger”.
Gần đây, chị xuất bản sách, mang nhiều kỷ vật của vua Hàm Nghi về Việt Nam như tranh, sách Hán, điếu hút thuốc, khay khảm xà cừ. Chị tổ chức triển lãm ở Việt Nam và Pháp nhằm giới thiệu Hàm Nghi như một nghệ sĩ, bên cạnh hình tượng hoàng đế yêu nước.
Tháng 3 vừa qua, chị tham gia triển lãm 21 tác phẩm hội họa của Hàm Nghi tại Việt Nam, với sự góp mặt của nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. Mỗi sự kiện giúp Amandine nhìn rõ hơn mối dây gắn bó giữa gia đình chị và quê hương tổ tiên.
Chị chia sẻ mong muốn thực hiện nhiều dự án ý nghĩa tại Việt Nam, xây dựng cầu nối văn hóa và lịch sử để thế hệ sau hiểu rõ hơn về Hàm Nghi – vị vua gắn liền với lòng yêu nước và tài năng nghệ thuật.
“Việt Nam là quê hương của tổ tiên tôi, và cũng là quê hương của tôi. Việt Nam luôn ở vị trí đặc biệt trong tim tôi,” chị khẳng định.
Theo : Dân Trí
