Hồ Sỹ Dương – danh nhân Lê Trung Hưng – trải qua con đường thi cử nhiều thăng trầm, song vẫn trở thành Tham tụng, được vua Lê tôn là “Thái Sơn Bắc Đẩu”.
- Truyền thống khoa bảng xứ Nghệ: Vang lừng danh tiếng dòng họ Ngô đất Diễn Châu
- Thành phố của các vị thần Teotihuacan: Siêu đô thị 200.000 dân biến mất bí ẩn
- Ai còn bên ta khi về già
Hồ Sỹ Dương (1621–1681) là một danh nhân xuất thân từ vùng Quỳnh Lưu, Nghệ An, người đã trở thành nhân vật tài năng xuất sắc có ảnh hưởng sâu rộng đến chính trị, quân sự và văn hóa của đất nước thời Lê Trung Hưng. Ông được đánh giá là “Thái Sơn Bắc Đẩu,” một danh hiệu tương truyền do vua Lê ban tặng, được khắc trên bức đại tự treo tại điện thờ ông ở làng Quỳnh. Sự nghiệp và cuộc đời của ông nổi bật không chỉ bởi những chức vụ cao nhất triều đình mà còn bởi con đường khoa cử đầy thăng trầm và tài năng được công nhận bởi cả vua nước Việt lẫn vua nhà Thanh.
Con đường thi cử lạ kỳ và sự thăng tiến vượt bậc
Hồ Sỹ Dương sinh tại làng Hoàn Hậu (nay thuộc thôn Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu, Nghệ An), là con trai của giám sinh Hồ Hoàng và bà Hoàng Thị Tám. Ông vốn thông minh, chăm chỉ, và sớm tiếp xúc với nền giáo dục Nho học truyền thống. Tuy nhiên, hành trình khoa cử của ông lại đầy biến cố.
Năm 23 tuổi (1645), Hồ Sỹ Dương đã đỗ Giải nguyên (đứng đầu kỳ thi) tại trường Nghệ An. Sau đó, ông thi trúng tam trường tại kỳ thi Hội, nhưng phải bỏ dở để về chịu tang cha. Để kiếm sống, ông ra Thanh Hóa dạy học và tham gia thi Hương năm 1648, có nguồn cho rằng ông đi thi hộ người khác, bằng cách đăng ký tên giả là Trần Độ. Lần thi này, ông lại đỗ đầu (Giải nguyên). Tuy nhiên, việc sử dụng tên giả bị phát hiện, khiến ông bị mất danh hiệu Giải nguyên cả hai lần và bị phạt đi lính 3 năm.
Nhờ lập công trong quân ngũ, ông được giải ngũ trước hạn. Không nản lòng, năm 1651, Hồ Sỹ Dương thi Hương lần thứ ba tại trường Nghệ An và tiếp tục đỗ Giải nguyên.
Cuối cùng, năm 1652, ông vượt qua kỳ thi Hội và đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân, một mốc quan trọng mở ra con đường quan lộ của ông. Năm 1659, ông tiếp tục đỗ cao thứ 2 trong một khoa thi đặc biệt tuyển chọn nhân tài vào Đông các viện, học vị của ông đôi khi còn được ghi là Bảng nhãn.
Từ khi đỗ Tiến sĩ, Hồ Sỹ Dương thăng tiến rất nhanh chóng, phục vụ dưới 4 triều vua Lê và 2 đời chúa Trịnh. Ông kinh qua nhiều chức vụ quan trọng như Đông các đại học sĩ, Thượng thư ở các bộ (như Bộ Công, Bộ Hộ, Bộ Hình). Đỉnh cao sự nghiệp là chức Tham tụng (tương đương vai trò Tể tướng), một vị trí trung tâm trong việc điều hành chính sự thời Lê – Trịnh.
Tài năng được hai vị vua trọng vọng
Hồ Sỹ Dương không chỉ nổi tiếng về khả năng quản trị và quân sự trong nước (chỉ huy các trận “Nam chinh” giữ ổn định vùng Nghệ Tĩnh) mà còn là nhà ngoại giao xuất sắc. Ông được triều đình cử đi sứ sang nhà Thanh và được tiếp đãi trang trọng.
Đặc biệt, trong chuyến đi sứ năm 1673, triều đình nhà Thanh đang phải đối phó với loạn Tam phiên do Ngô Tam Quế cầm đầu. Hồ Sỹ Dương đã hiến kế ly gián cho vua Khang Hy, nhờ đó lôi kéo được Thượng Chí Tín và Cảnh Thịnh Trung về hàng triều đình. Kế sách này giúp vua Khang Hy tập trung lực lượng và đánh thắng Ngô Tam Quế. Nhờ công lao đó, vua Khang Hy đã đặc biệt khen ngợi ông
Hai năm sau khi ông mất (1681), sứ thần nhà Thanh Chu Xán khi về nước đã dâng lên vua Khang Hy tập thơ “Sứ Giao ngâm,” trong đó ca ngợi Hồ Sỹ Dương là một trong những nhân vật tiêu biểu của Đại Việt về lý học.
Trương Thị Thành: Phu nhân tảo tần của vị Tham tụng
Phía sau thành công của Hồ Sỹ Dương là hình ảnh tiểu thư Trương Thị Thành, người vợ đã đồng cam cộng khổ với ông. Bà là con gái của quan Quận công Trương Đắc Phủ, người làng Phú Nghĩa, nổi tiếng là người nết na và xinh đẹp.
Cuộc gặp gỡ giữa họ diễn ra đầy duyên nợ: khi Hồ Sỹ Dương còn là chàng trai lam lũ, ông đã bạo dạn ngỏ ý xin trầu cô gái. Tiểu thư Trương Thị Thành không chỉ đồng ý mà còn tặng luôn cả hộp trầu, một hành động mà người xưa xem là lời đồng ý cho việc kết duyên. Tuy nhiên, hôn sự gặp trắc trở khi Trương Quận công nổi giận vì cho rằng việc con gái tặng trầu cho trai làm ảnh hưởng gia môn. Ông đã đuổi con gái về làng Nồi của Hồ Sỹ Dương và ra điều kiện khắc nghiệt: chỉ nhận làm con rể khi Sỹ Dương đỗ đạt làm quan, trải chiếu hoa từ làng Nồi sang làng Phú Nghĩa.
Từ cuộc sống giàu sang đài các, tiểu thư Trương Thị Thành phải sống trong cảnh nghèo khó tại làng Nồi. Tuy nhiên, bà không hề than phiền hay trách móc. Ngược lại, bà còn lo lắng giúp đỡ mẹ chồng, đồng thời động viên và chu cấp tiền bạc cho chồng chuẩn bị cho kỳ thi sắp tới.
Khi Hồ Sỹ Dương đỗ đạt và làm quan đầu triều, những hy sinh của bà đã được đền bù xứng đáng. Ở quê nhà, phu nhân Trương Thị Thành thường xuyên đem tiền gạo cứu tế dân nghèo và đã có công đưa nghề mộc từ làng Phú Nghĩa (quê hương bà) về truyền dạy tại làng Quỳnh Đôi (quê chồng). Tất cả những hành động đó đã giúp bà được sử sách ca ngợi.
