Bốn chữ “tham phú, phụ bần” là lời răn của người xưa về cách đối xử với người khác, nhất là khi giàu nghèo trở thành thước đo của các mối quan hệ. Từ chuyện làng xóm, hôn nhân đến làm ăn và mạng xã hội, lối ứng xử ấy vẫn xuất hiện dưới những hình thức khác.
- Tài xế Quảng Nam xử lý khéo khi khách đưa nhầm 3 triệu đồng
- Xe đầu kéo va chạm xe máy trên tuyến tránh Vinh, một phụ nữ tử vong
- Không phải nghèo khó, hai thói quen của cha mẹ mới âm thầm làm tổn thương trẻ
“Tham phú” là tìm đến người giàu sang, quyền quý để nương tựa; “phụ bần” là quay lưng với người nghèo khó hoặc người từng đồng cam cộng khổ với mình. Thành ngữ không nhằm khuyên người ta tránh xa người giàu hay đề cao cái nghèo, mà phê phán việc đặt lợi ích vật chất lên trên đạo nghĩa và lòng biết ơn.
Khi giàu nghèo trở thành thước đo
Trong các khảo cứu về tục ngữ Việt Nam, mô-típ “tham phú phụ bần” xuất hiện dưới nhiều dị bản. Điều đó cho thấy việc coi vật chất là căn cứ để đối xử với người khác từng là vấn đề được xã hội truyền thống lưu tâm.
Một người thấy lợi thì tìm đến, thấy khó thì rời đi sẽ biến quan hệ thành sự tính toán. Khi tình làng nghĩa xóm và chữ tín từng được đặt cạnh miếng cơm manh áo, cách ứng xử ấy vì thế không chỉ bị xem là vụ lợi mà còn làm tổn thương nền tảng của quan hệ cộng đồng.
Từ “nghĩa” và “lợi” trong Nho giáo
Gốc rễ của lời răn còn có thể nhìn từ cách Nho giáo phân biệt người quân tử và kẻ tiểu nhân. Trong thiên Lý Nhân của sách Luận Ngữ, Khổng Tử nói: “Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi”.
Một bên lấy điều nghĩa làm căn cứ hành động, bên kia đặt lợi ích lên trước. Với cách nhìn ấy, “tham phú phụ bần” trở thành biểu hiện rõ của việc cân đo quan hệ bằng những gì đối phương có thể đem lại.
Thấy người quyền thế thì niềm nở, gặp người sa cơ lại lạnh nhạt, đó không còn là sự kính trọng dành cho con người mà là sự coi trọng những giá trị vật chất đi cùng họ. Quan hệ vì thế dễ biến thành một cuộc trao đổi lợi ích được che dưới vẻ ngoài của giao tiếp xã hội.
Cái giá của sự tính toán
Người mang tâm thế “tham phú phụ bần” có thể nghĩ mình đang khôn ngoan vì biết chọn nơi có lợi. Nhưng khi lợi ích trở thành tiêu chuẩn duy nhất, lòng tin giữa người với người cũng dần mất đi.
Nghịch lý nằm ở chỗ, người tưởng mình đang đầu tư vào những mối quan hệ có lợi lại có thể tự đóng cánh cửa tin cậy của chính mình. Không ai dễ dàng đặt lòng tin vào một người chỉ ở bên khi thuận lợi và quay lưng lúc khó khăn.
Theo cách nhìn truyền thống, giàu nghèo chỉ là trạng thái có thể đổi thay. “Sông có khúc, người có lúc”, người từng bần hàn có thể làm nên nghiệp lớn, còn gia tộc từng hiển hách cũng có thể suy tàn chỉ sau vài thế hệ.
Vì thế, lấy của cải của người khác làm nền tảng để lựa chọn cách đối xử là một phép tính thiếu chắc chắn. Thứ có thể giữ một mối quan hệ lâu dài không nằm ở tài sản của đối phương mà ở phẩm hạnh và chữ tín của mỗi người.
Lời răn cũ giữa đời sống hôm nay
Trong đời sống hiện đại, “tham phú phụ bần” vẫn được nhắc đến khi nói về hôn nhân và tình cảm. Có người bị nhìn nhận là đã bỏ rơi người từng đồng cam cộng khổ để tìm đến một mối quan hệ có điều kiện vật chất tốt hơn.
Bối cảnh xã hội đã thay đổi, nhưng cách thành ngữ được viện dẫn cho thấy chuẩn mực về nghĩa tình vẫn còn sức nặng. Điều người xưa cảnh báo không phải chuyện giàu hay nghèo, mà là việc một người thay đổi thái độ với người khác chỉ vì lợi ích mà họ nhìn thấy.
Thiết nghĩ, của cải có thể đổi thay, nhưng cách một người giữ nghĩa tình mới là điều ở lại lâu dài.
Trường Anh (tổng hợp)
