Nghệ An từ lâu đã được mệnh danh là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi khí thiêng sông núi hun đúc nên truyền thống hiếu học và khoa bảng rực rỡ bậc nhất cả nước. Nổi bật trong số đó là dòng họ Ngô ở Diễn Châu – dòng họ đầu tiên của Việt Nam lập kỷ lục ba đời liên tiếp đỗ Tiến sĩ, viết nên giai thoại đẹp đẽ về sự học của người Việt.
- Tử vi 12 con giáp Thứ Bảy 22/11
- Thành phố của các vị thần Teotihuacan: Siêu đô thị 200.000 dân biến mất bí ẩn
- Ai còn bên ta khi về già
Trong lịch sử khoa bảng nước nhà, Nghệ An đã đóng góp tới 150 vị đỗ đại khoa. Tinh thần hiếu học ấy lan tỏa khắp các huyện, từ Thanh Chương, Yên Thành cho đến Quỳnh Lưu, Diễn Châu, tạo nên những vùng đất nổi danh mà mỗi tên làng, tên núi đều gắn liền với khát vọng vinh quy bái tổ, giúp ích cho đời.
Dấu ấn của những vùng đất học: Từ “núi Bút” Thanh Chương đến “Học điền” Yên Thành
Nhắc đến đất học xứ Nghệ, không thể không nhắc đến Thanh Chương, nơi sản sinh ra nhiều dòng họ khoa bảng lừng lẫy. Chỉ riêng huyện này đã có tới 25 người đỗ đại khoa trong lịch sử. Tương truyền, ở làng Thanh Hương có ngọn núi hình dáng như chiếc bút đang viết lên bầu trời xanh, được dân gian gọi là núi Tháp Bút. Hình tượng kỳ vĩ này gửi gắm ước vọng ngàn đời của người dân nơi đây: mong con cháu giỏi chữ nghĩa, đỗ đạt thành tài.
Ước vọng ấy đã hiện thực hóa qua những dòng họ danh tiếng như họ Nguyễn Tài ở Thượng Thọ, họ Trần Sỹ ở xứ Phuống, hay họ Tôn ở Võ Liệt. Đặc biệt, đình làng Võ Liệt ngày nay vẫn còn lưu giữ hai dãy nhà bia ghi danh 455 vị khoa bảng của tổng Võ Liệt từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn, được ví như một “Văn Miếu” thu nhỏ của vùng đất này.
Không kém cạnh Thanh Chương là vùng đất lúa Yên Thành, nơi sự học được bảo trợ bằng chính những thửa ruộng gọi là “học điền”. Hoa lợi từ ruộng đất này được dùng để trang trải chi phí đèn sách và trả công thầy, thể hiện tinh thần tôn sư trọng đạo sâu sắc. Chính môi trường khuyến học này đã sản sinh ra Trạng nguyên Bạch Liêu – người đỗ khai khoa cho cả huyện Yên Thành và xứ Nghệ.
Câu chuyện về Trạng nguyên Bạch Liêu là minh chứng sống động cho quan niệm “học để hành đạo” của kẻ sĩ xưa. Nổi tiếng thần đồng với trí nhớ siêu phàm và nhãn quan thần lực đọc sách 10 dòng cùng lúc, Bạch Liêu đỗ Trạng nguyên năm 1266. Tuy nhiên, thay vì chốn quan trường phồn hoa, ông xin về quê phụng dưỡng mẹ già và giúp đỡ dân làng. Khi vận nước lâm nguy trước vó ngựa Mông Cổ, chính Bạch Liêu đã dâng “Biến pháp tam chương”, hiến kế biến vùng Hoan Châu, Diễn Châu thành hậu phương vững chắc với 10 vạn quân dự bị và lương thực dồi dào. Kế sách này đã giúp vua Trần Nhân Tông và Đại Việt phá thế “hai đầu thọ địch”, góp phần to lớn vào chiến thắng trước quân Nguyên Mông.
Rời Yên Thành xuôi về Quỳnh Lưu, ta gặp làng Quỳnh Đôi – cái nôi của những người hay chữ. Địa thế phong thủy nơi đây với lèn Bảng, lèn Bèo và Hòn Bút, Hòn Nghiên như sắp đặt sẵn cho một vùng đất văn vật. Tinh thần hiếu học ở Quỳnh Đôi mạnh mẽ đến mức người làng có câu cửa miệng: “Ăn mày lấy dăm ba chữ Thánh Hiền”, ý nói dù nghèo đói đến đâu cũng phải cho con đi học để biết đạo làm người. Sự nỗ lực ấy đã đem lại quả ngọt với 531 Tú tài, 203 Cử nhân và 958 người đỗ Hương cống qua các triều đại. Làng Quỳnh Đôi sở hữu bảng vàng thành tích đáng nể với 6 Tiến sĩ, 2 Hoàng giáp, 1 Thám hoa và 1 Bảng nhãn.
Dòng họ Ngô Lý Trai: Kỷ lục “Tam đại tiến sĩ” và danh xưng “Phụ tử đồng khoa” độc nhất vô nhị
Trong bức tranh toàn cảnh rực rỡ của khoa bảng Nghệ An, Diễn Châu nổi lên như một điểm sáng đặc biệt với truyền thống “phụ tử đồng khoa” (cha con cùng đỗ một khoa). Diễn Châu có 34 vị đỗ đại khoa và hơn 400 vị đỗ trung khoa, là quê hương của những tên tuổi lớn như Nguyễn Xuân Ôn hay Đình nguyên Đặng Văn Thụy,. Tuy nhiên, niềm tự hào lớn nhất của vùng đất Phủ Diễn chính là dòng họ Ngô ở làng Lý Trai (xã Diễn Kỷ).
Dòng họ Ngô Lý Trai có khởi tổ là ông Ngô Nhật Đại, một nhân vật lịch sử từng tham gia cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan và là tổ tiên của Ngô Quyền. Sau bao biến thiên lịch sử, con cháu họ Ngô đã tụ về Lý Trai và khai mở một chương sử vàng son về sự học. Đây là dòng họ được Tổ chức Kỷ lục Guiness Việt Nam chính thức công nhận và ghi danh vào năm 2013,.
Kỷ lục của họ Ngô bắt nguồn từ một sự kiện chấn động khoa trường năm Nhâm Thìn (1592). Tại khoa thi này, hai cha con ông Ngô Trí Tri và Ngô Trí Hòa đã cùng nhau vượt vũ môn và đều đỗ Tiến sĩ. Đây là một hiện tượng hiếm có, khiến vua Lê Thế Tông phải đích thân ban tặng bảng vàng với bốn chữ “Phụ tử đồng khoa” và 10 chữ ngự ban vào cờ vinh quy: “Khoa danh thiên hạ hữu. Phụ tử thế gian vô” (nghĩa là: Khoa danh trong thiên hạ thì ai cũng có thể có, nhưng cha con cùng đỗ một khoa thì thế gian chưa từng thấy). Điều thú vị và hy hữu hơn nữa là trong khoa thi ấy, người con Ngô Trí Hòa lại đỗ cao hơn cha mình, tạo nên một dấu ấn độc đáo trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam.
Không dừng lại ở kỳ tích cha con cùng đỗ, dòng họ Ngô Lý Trai còn xác lập kỷ lục là dòng họ đầu tiên của cả nước có “Tam đại Tiến sĩ” – ba đời liên tiếp đỗ Tiến sĩ. Nối tiếp vinh quang của cha (Ngô Trí Tri) và ông nội, con trai thứ của Ngô Trí Hòa là Ngô Sỹ Vinh cũng xuất sắc đỗ Đệ Tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân vào khoa thi năm 1646,. Ba thế hệ: ông, cha, cháu cùng đỗ đại khoa là một hiện tượng “vô tiền khoáng hậu” trong hơn 1.000 năm lịch sử thi cử Nho học (1075 – 1919).
Mạch nguồn khoa bảng của dòng họ Ngô chảy mãi không ngừng. Đến đời thứ 5, cháu của cụ Ngô Trí Tri là Ngô Công Trạc tiếp tục đỗ Đệ Tam giáp Tiến sĩ khoa Giáp Tuất (1694) khi mới 33 tuổi. Với chuỗi thành tích lẫy lừng này, họ Ngô ở làng Lý Trai được xem là dòng họ duy nhất được ban tặng danh hiệu “Nhất môn ngũ đại đại khoa” (Một cửa năm đời đỗ đại khoa). Tổng cộng, tính từ thời cụ Ngô Định về sau, họ Ngô ở Nghệ An có 18 vị đỗ đạt từ Tam trường trở lên, trong đó có 6 vị Tiến sĩ danh tiếng.
Sự đỗ đạt của các danh sĩ họ Ngô không chỉ mang lại vinh hiển cho gia tộc mà còn đóng góp to lớn cho đất nước. Các vị như Ngô Trí Hòa và Ngô Sỹ Vinh đều từng được vua tin cậy cử làm Chánh sứ, gánh vác trọng trách ngoại giao trong các chuyến đi sứ sang phương Bắc. Cụ Ngô Trí Trạch, cha của Ngô Trí Tri, dù không trực tiếp đỗ đại khoa như con cháu nhưng là một bậc danh sư lỗi lạc, được triều đình truy phong tước “Thái Bảo Đạo Nguyên Bá” – tôn vinh là nguồn gốc của đạo Nho, ghi nhận công lao dạy dỗ nên những thế hệ học trò xuất sắc.
Ngày nay, tinh thần hiếu học ấy vẫn được con cháu dòng họ Ngô Lý Trai gìn giữ và phát huy mạnh mẽ. Quần thể di tích nhà thờ họ Ngô, nơi thờ phụng ba vị Tiến sĩ kiệt xuất, đã tồn tại gần 400 năm, trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống. Dòng họ đã thành lập hội khuyến học và trao giải thưởng mang tên danh nhân Ngô Trí Hòa vào ngày 21/11 hàng năm để vinh danh các con cháu có thành tích học tập xuất sắc.
Thống kê cho thấy, chỉ trong vòng 10 năm, dòng họ đã có 246 em thi đỗ đại học và 70 em đạt danh hiệu học sinh giỏi cấp tỉnh trở lên. Nhiều người con của dòng họ đã trở thành Tiến sĩ, tiếp tục làm rạng danh tổ tông như Ngô Nhật Hưng, Ngô Sỹ Hiền, Ngô Hữu Hải…. Đặc biệt, tại thị trấn Diễn Châu, ngôi trường THPT Dân lập mang tên Ngô Trí Hòa đã được thành lập, trở thành một trong những cơ sở đào tạo chất lượng cao của tỉnh Nghệ An.
Có thể nói, từ núi Bút của Thanh Chương, ruộng học của Yên Thành đến bảng vàng “Tam đại tiến sĩ” của họ Ngô Diễn Châu, tất cả đã dệt nên một bức tranh sống động về truyền thống hiếu học xứ Nghệ. Đó không chỉ là niềm tự hào của riêng một vùng đất mà còn là di sản văn hóa quý báu, minh chứng cho chân lý: tri thức và sự học luôn là con đường sáng lạn nhất để vươn lên và cống hiến cho dân tộc.
