Một mảng băng dài tách khỏi đỉnh Langtang Lirung ngày 26/8, kích hoạt chuỗi lũ quét khiến hơn 900 người chết và hàng nghìn người mất tích tại Nepal.
- Xác tàu bỏ lại thu hẹp khu neo đậu tránh trú bão
- Mỹ giữ sức ép, Iran nêu điều kiện, đối thoại vẫn bế tắc
- Nghỉ lễ 2/9: Biển vắng khách, nhiều điểm đến đã kín phòng
Tính đến ngày 31/8 (giờ Hà Nội), Cơ quan Quản lý Rủi ro và Thiên tai Quốc gia Nepal ghi nhận 903 người thiệt mạng và 4.247 người mất tích. Phía Trung Quốc ghi nhận 16 người chết và 546 người mất tích tại Khu tự trị Tây Tạng. Thảm họa xảy ra lúc 8h37 ngày 26/8 (giờ địa phương), khi một phần sông băng và đá ở khu vực Langtang Lirung sụp đổ, tạo dòng băng đá và bùn đất lao xuống thung lũng.
Khối băng, đá và vật liệu từ sườn núi lao xuống sông Lhende Khola, tạo dòng bùn đá với sức tàn phá lớn. Dòng vật liệu sau đó chặn và làm biến đổi dòng chảy, góp phần hình thành chuỗi lũ quét và sạt lở xuống khu vực Rasuwa và các vùng lân cận. dòng bùn đá lao xuống Rasuwa, Nuwakot và Dhading, cuốn theo cầu đường, nhà máy thủy điện và nhiều bản làng. “Đó là những gì biến đổi khí hậu đang cho chúng ta thấy”, nhà địa chất Dan Shugar thuộc Đại học Calgary nói với CNN, dù thận trọng chưa xem khí hậu là nguyên nhân trực tiếp duy nhất.
Băng tan làm thay đổi độ ổn định của núi
Ở độ cao hàng nghìn mét, băng không chỉ tồn tại trong các sông băng mà còn nằm trong những khe nứt của đá, đóng vai trò như lớp kết dính giúp sườn núi ổn định. Khi băng tan, các khối đá vốn bị chia cắt mất điểm tựa và nguy cơ sụp đổ tăng lên.
Tại Hindu Kush Himalaya, khu vực trải dài qua 8 quốc gia châu Á với hơn 60.000 sông băng, tốc độ tan băng đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000, theo nghiên cứu của ICIMOD. Riêng Nepal, các ngọn núi đã mất gần một phần ba lượng băng trong ba thập kỷ qua.
Những dấu hiệu tương tự từng xuất hiện trong khu vực. Tháng 7/2025, một hồ băng ở Tây Tạng vỡ bờ, gây lũ khiến ít nhất 9 người chết. Trận động đất năm 2015 cũng từng kích hoạt lở tuyết chôn vùi làng Langtang.
Cơ chế chính xác của thảm họa ngày 26/8 vẫn được giới khoa học tranh luận. Một số chuyên gia cho rằng khối băng sụp đổ trực tiếp tạo lũ, trong khi các nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes nghiêng về khả năng sạt lở đá xảy ra trước, chặn dòng sông và hình thành đập tạm. USGS xác nhận rung chấn 5,2 độ ghi nhận sáng hôm đó không phải động đất kiến tạo mà xuất phát từ khối băng đá va xuống thung lũng.
Cảnh báo sớm không theo kịp tốc độ dòng lũ
Điều đáng lo nhất không chỉ là sức tàn phá mà còn là tốc độ dòng nước. Nhà khoa học Jeffrey Kargel thuộc Viện Khoa học Hành tinh (Mỹ) tính toán dòng lũ di chuyển 22 km đầu tiên với vận tốc trung bình 193 km/h, chưa đầy 7 phút đã chạm đáy thung lũng.
Trạm quan trắc tại sông Syabrubesi, huyện Rasuwa, ghi nhận mực nước 1,62 m lúc 8h40, thấp hơn nhiều so với ngưỡng cảnh báo 6 m. Chỉ 10 phút sau, trạm trạm mất dữ liệu nhưng cảnh báo vẫn được phát bằng các kênh khác.
Nghịch lý là Nepal có nhiều kinh nghiệm ứng phó lũ lụt mùa gió mùa, nhưng hệ thống hiện tại chủ yếu được thiết kế cho nước dâng chậm. Một trận lũ hình thành từ khu vực núi cao, rồi lao xuống hạ lưu trong vài phút, khiến khoảng thời gian cảnh báo gần như không còn.
Richard Waller, nhà địa lý tự nhiên tại Đại học Keele, ví vùng núi cao như những khối đá nền bị nứt, được liên kết bởi các khe chứa đầy băng. Khi băng tan, cấu trúc này suy yếu. Trong khi đó, Chủ tịch Trung tâm Quản lý Thảm họa Nepal Bishal Upreti ví sự sụp đổ sông băng như “một cơn sóng thần ập xuống từ bầu trời”. Khoảng thời gian từ khi xuất hiện dư chấn đến lúc nước tích đủ để phá vỡ đập tạm có thể kéo dài , tạo cơ hội phát cảnh báo nếu hệ thống quan trắc được bố trí phù hợp.
Khi lớp băng tiếp tục giữ vai trò “điểm tựa” cho những sườn núi cao rồi âm thầm suy yếu, hiểm họa tiếp theo có thể đến nhanh hơn khả năng con người kịp phản ứng.
Trường Anh (tổng hợp)
