Từ bao đời, người xứ Nghệ nổi tiếng hiếu học, vượt khó vươn lên bằng ý chí và tri thức, hun đúc nên truyền thống khoa bảng rạng rỡ của vùng “địa linh nhân kiệt”.
- Bão Phượng Hoàng gây gió giật cấp 16, sóng cao 10m ở bắc Biển Đông
- Vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương: 54 người bị khởi tố về 8 tội danh
- Pin sạc dự phòng phát nổ trong túi quần, người đàn ông “bốc cháy” ở sân bay
Nghệ An – Vùng đất “địa linh nhân kiệt”, giàu khí học và lòng nhân
Từ xa xưa, Nghệ An đã được mệnh danh là vùng “địa linh nhân kiệt”, nơi núi sông hun đúc nên bao bậc hiền tài. Dẫu cuộc sống kham khổ, người dân nơi đây vẫn giữ cho mình niềm tin mãnh liệt vào con đường học vấn – con đường duy nhất giúp đổi đời và góp sức cho quê hương, đất nước.
Văn Miếu Nghệ An, dựng từ thời vua Gia Long (1803), có đôi câu đối như lời nhắn gửi muôn đời:
Hoan Châu văn khí thiên niên trụ – Học đạo chính tâm vạn cổ truyền
(Văn khí Hoan Châu ngàn năm vững, học đạo chính tâm muôn thuở còn).
Từ lời dạy ấy, bao thế hệ con dân xứ Nghệ đã khắc ghi rằng: học để thành người, học để dựng nước, giữ nước.
Nếp nhà hiếu học – Những người mẹ ru con bằng lời đèn sách
Ở Nghệ An, truyền thống học hành bắt đầu từ mái nhà. Từ thuở nằm nôi, những đứa trẻ đã lớn lên trong lời ru của mẹ:
“Con ơi mẹ dạy con này,
Chăm lo đèn sách cho tày áo cơm…”
Trong gian khó, người Nghệ vẫn gìn giữ lòng tự trọng: “Đói cho sạch, rách cho thơm”. Học không chỉ để làm quan, mà để hiểu đạo lý làm người – điều mà cha ông gọi là “học đạo chính tâm”.
Con người xứ Nghệ gắn liền với hình ảnh “sáng khoai, trưa sắn, tối ngô”, nhưng vẫn ngày học đêm đọc. Học trò phải đốt lá cây để đọc sách, lấy mo cau thay giấy, viết chữ trên đất, học dưới ánh trăng hay lưng trâu. Thầy đồ nhiều khi không có lớp, phải đưa trò lên núi học giữa trời.
Chính từ gian khổ ấy, tinh thần “khổ học” – học bằng lòng kiên nhẫn, bằng ý chí vươn lên – đã trở thành bản sắc của người Nghệ. Cái “văn hùng” – mạch văn mạnh mẽ, chính trực – cũng từ đó mà thành.
Niềm tự hào bảng vàng – Làng học, đất học nức tiếng bốn phương
Truyền thống khoa bảng của Nghệ An lan tỏa khắp các vùng quê. Ở đâu cũng có những địa danh gắn với chữ “văn”, “bút”, “khoa”, “học” như một niềm tự hào:
- Diễn Châu: Nho Lâm, Bút Điền, Văn Hiến…
- Quỳnh Lưu: Bút Luyện, Văn Thái, Tam Khôi…
- Nam Đàn: Khoa Cử, Khoa Trường…
Nổi bật nhất là làng Quỳnh Đôi, được mệnh danh “Làng học”. Từ thế kỷ XV đến XVIII, nơi đây có hơn 700 người đỗ đạt từ Tú tài đến Tiến sĩ, có dòng họ ba đời đỗ Thủ khoa – một niềm vinh dự hiếm có.
“Đô Lương dệt gấm thêu hoa,
Quỳnh Đôi tơ lụa, thủ khoa ba đời.”
Những bậc thầy và sĩ tử làm rạng danh đất Nghệ
Từ truyền thống ấy, biết bao thầy giỏi, trò hay đã ra đời. Những tên tuổi như Hồ Sĩ Dương, Nguyễn Văn Giao, Nguyễn Thức Tự, Đặng Nguyên Cẩn, Phan Bội Châu… không chỉ học sâu, hiểu rộng mà còn là tấm gương về nhân cách và lòng yêu nước.
Thầy Nguyễn Thức Tự từng được Phan Bội Châu ca ngợi:
“Đạo thông thiên địa, học bác cổ kim.
Thầy dạy chữ dễ gặp, thầy dạy làm người khó tìm.”
Trạng nguyên Bạch Liêu – “Thủy tổ khai khoa” của Nghệ An – cũng được dân tôn làm phúc thần, với đôi câu đối ca ngợi đức sáng:
“Sống không nhận quan tước vua Trần,
Chết mong làm phúc thần cho dân Nguyễn Xá.”
Lịch sử khoa bảng Việt Nam ghi nhận: Nghệ An là vùng đất hiếm hoi có ba cha con cùng đỗ Trạng nguyên – Hồ Tông Thốc, Hồ Tông Đốn, Hồ Tông Thành. Có người trong cùng năm đỗ hai khoa Tiến sĩ và Đông các, có người “song nguyên” – đỗ đầu hai kỳ thi.
Đặc biệt, triều Nguyễn tổ chức 42 khoa thi Hương, lấy 5.232 Cử nhân, thì riêng Nghệ An chiếm tới 595 người – tỷ lệ cao nhất cả nước (11,4%). Một con số chứng minh rõ ràng rằng “đất học” không chỉ là danh xưng, mà là thực lực.
Tiếp nối truyền thống – Thế hệ hôm nay và mai sau
Từ mạch nguồn ấy, lớp lớp người Nghệ ngày nay vẫn không ngừng vươn lên. Từ vùng quê nghèo, bao thế hệ thầy trò đã trở thành giáo sư, tiến sĩ, nhà khoa học, nhà văn hóa lớn như: Cao Xuân Huy, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Tạ Quang Bửu, Nguyễn Cảnh Toàn…
Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo ấy vẫn tiếp tục chảy trong huyết quản người xứ Nghệ – những con người luôn mang trong mình khát vọng “làm rạng danh đất học”.
Nghệ An hôm nay vẫn là miền đất của chữ nghĩa, nơi mà mỗi mùa thi, tiếng trống trường lại vang lên cùng niềm tin cha mẹ gửi gắm:
“Công danh là nợ nước non phải đền.”
Mong rằng các sĩ tử xứ Nghệ – dù ở quê nhà hay muôn phương – hãy nối tiếp tinh thần học hỏi, vượt khó, giữ lấy phẩm hạnh và khát vọng của cha ông, để mỗi trang bảng vàng hôm nay thêm sáng mãi tên đất học Nghệ An.
