Giữa không gian trầm mặc của cố đô Huế, hình ảnh ngựa không chỉ là vật trang trí mà còn là “nhân chứng” kể lại những câu chuyện văn hóa và lịch sử.
- Đón Tết châu Á: Mỗi nơi một vẻ, mười phân vẹn mười
- Giáo sư Phan Thành An và hành trình đưa toán học vào thực tiễn
- Ngoại trưởng Marco Rubio bác bỏ thông tin Mỹ rút khỏi NATO và khẳng định duy trì
Hình ảnh ngựa và triết lý trị quốc trên báu vật Cửu đỉnh
Bộ Cửu đỉnh đặt tại sân Thế Miếu từ năm 1835 được ví như một bộ “bách khoa thư” bằng đồng của vương triều Nguyễn. Trong số 162 hình ảnh được chạm khắc tinh xảo, hình ảnh ngựa xuất hiện nổi bật trên Anh đỉnh, chiếc đỉnh nằm đối diện án thờ vua Tự Đức. Đây là một phần trong hệ thống 90 hình ảnh muông thú đặc trưng, phản ánh sự phong phú của hệ sinh thái đất Việt thời bấy giờ.
Khác với những chiến mã phi nước đại hay gầm vang trận mạc, con ngựa trên Anh đỉnh lại được khắc họa trong dáng vẻ đứng yên, thanh thoát và trầm lắng. Hình tượng này không mang yên cương cầu kỳ, đứng thong dong giữa không gian khoáng đạt của cỏ cây và đất trời. Cách thể hiện này phản ánh rõ nét tư tưởng trị quốc của tiền nhân, luôn đề cao trật tự, kỷ cương và sự ổn định bền vững của xã hội.
Trong văn hóa phương Đông, ngựa còn là biểu tượng của lòng trung thành, sự nhẫn nại và tận tụy – những đức tính “vàng” mà Nho giáo luôn hướng tới. Ngày nay, những hình ảnh đúc nổi này đã được UNESCO vinh danh là Di sản Tư liệu thế giới, trở thành niềm tự hào của vùng đất cố đô. Mỗi nét chạm trên đồng không chỉ là nghệ thuật mà còn là lời nhắn nhủ của thế hệ trước về một thời đại hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.
Hình ảnh ngựa biến hóa sinh động tại các lăng tẩm hoàng gia
Quay ngược dòng thời gian về năm 1826, triều đình từng cho lập Viện Thượng Tứ ngay trong kinh thành để chuyên trách việc nuôi dưỡng và huấn luyện ngựa. Không chỉ phục vụ vận tải hay truyền phát công văn, những chú ngựa còn là thành phần không thể thiếu trong các nghi lễ tế đàn quan trọng như Nam Giao hay Xã Tắc. Chính từ hơi thở của đời sống thực tiễn, hình ảnh ngựa đã len lỏi và trở thành họa tiết trang trí phổ biến thứ hai trong cung đình, chỉ xếp sau hình rồng.
Dạo quanh các khu lăng tẩm của các vị vua, du khách sẽ dễ dàng bắt gặp những đội “ngựa đá” đứng chầu đầy uy nghiêm. Tại lăng Gia Long hay Minh Mạng, ngựa được tạc từ đá thanh nguyên khối, nhưng đến lăng Tự Đức lại được thay bằng chất liệu vôi vữa bình dị. Thậm chí ở lăng Đồng Khánh, những chú ngựa lại được đúc bằng xi măng, cho thấy sự biến chuyển của chất liệu theo từng thời kỳ lịch sử thăng trầm.
Sự tinh xảo đạt đến đỉnh cao tại điện Khải Thành thuộc lăng Khải Định, nơi hình ảnh ngựa được ghép tỉ mỉ từ sành sứ và thủy tinh lấp lánh. Không dừng lại ở điêu khắc, loài vật này còn đi vào thơ ngự chế của vua Thiệu Trị hay xuất hiện trên những bộ đồ trà ký kiểu của thời vua Tự Đức. Mỗi hiện vật đều mang một thần thái riêng, vừa uy nghi lẫm liệt, vừa chứa đựng cốt cách thanh cao của bậc quân tử.
Linh vật “long mã” và dấu ấn trong tín ngưỡng người Huế
Một biến thể đặc biệt khác của ngựa tại Huế chính là hình tượng “long mã” – sự kết hợp kỳ ảo giữa rồng, lân và ngựa. Theo quan niệm xưa, long mã là hóa thân của kỳ lân, sở hữu sừng bờm của rồng, thân hươu xạ nhưng lại có chân và móng của loài ngựa. Linh vật này đại diện cho sự thông thái, điềm lành và mang lại vượng khí cho không gian kiến trúc mà nó hiện diện.
Long mã xuất hiện dày đặc trên các bức bình phong tại đình chùa, cung điện, trong đó nổi tiếng nhất là bức bình phong tại Trường Quốc Học Huế dựng năm 1896. Hình ảnh này không chỉ mang tính trấn phong, che chắn mà còn trở thành biểu tượng cho tinh thần hiếu học và trí tuệ của nhiều thế hệ người dân xứ Huế. Qua bao thế kỷ, con vật linh thiêng này vẫn bền bỉ đứng đó như một người bảo vệ trung thành cho những giá trị văn hóa tinh thần.
Vượt ra khỏi những bức tường thành cổ kính, ngựa còn sống động trong đời sống tín ngưỡng dân gian qua những con ngựa giấy được cúng tế hàng năm. Từ vẻ uy nghi nơi lăng tẩm đến sự giản dị trong các buổi lễ cúng của người dân, ngựa đã trở thành cầu nối vô hình giữa quá khứ và nhịp sống hiện tại. Hành trình của loài vật này trong văn hóa Huế chính là minh chứng cho sự tiếp nối bền bỉ của dòng chảy di sản Việt Nam.
Theo: Báo Dân trí
