Cứ đến ngày 23 tháng Chạp, người Việt lại hối hả chuẩn bị lễ tiễn Táo quân về trời, khởi đầu cho chuỗi ngày Tết Nguyên đán rộn ràng khắp mọi miền quê.
- Thưởng Tết bằng hiện vật vẫn phải đóng thuế thu nhập
- Tiểu thương tìm hướng đi mới qua livestream khi thị trường đào Tết trầm lắng
- “Hô biến” xác biến áp cũ thành hàng hiệu, ba người “sa lưới” sau 7 năm
Táo quân Việt Nam khởi nguồn từ câu chuyện tình đầy trắc trở
Táo Quân hay Thần Bếp là vị thần quan trọng cai quản chuyện bếp núc và định đoạt phúc đức cho mỗi gia đình Việt. Tín ngưỡng này gắn liền với ngày 23 tháng Chạp hằng năm, thời điểm vị thần này lên chầu trời để tâu bày mọi chuyện lớn nhỏ của gia chủ với Ngọc Hoàng. Hình ảnh những chú cá chép đỏ bơi lội trong chậu chờ được phóng sinh đã trở thành biểu tượng quen thuộc báo hiệu Tết đang đến rất gần.
Sự tích kể về tình yêu trái ngang của ba người là Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Sau một trận hỏa hoạn vô tình từ đống rơm, cả ba đều thiệt mạng trong ngọn lửa vì nghĩa tình sâu nặng dành cho nhau. Cảm động trước tấm lòng của họ, Ngọc Hoàng đã hóa kiếp cho cả ba thành Thần Bếp, mỗi người trông coi một việc khác nhau như bếp núc, nhà cửa và chợ búa để đời đời được ở bên nhau.
Truyền thuyết này có nhiều biến thể khác nhau tại nhiều vùng miền và dân tộc, như chuyện Vua bếp của người Chăm hay Trương Lang và Đinh Hương của Trung Hoa. Tuy nhiên, hình tượng “hai ông một bà” vẫn mang đậm bản sắc riêng biệt của người Việt, xuất phát từ tục thờ Thần Lửa cổ xưa. Theo các nhà văn hóa, đây là nét đẹp tâm linh hướng con người đến sự biết ơn và gìn giữ ngọn lửa ấm áp trong mỗi mái nhà.
Táo quân Việt Nam và những nét đặc trưng trong lễ vật cúng tế
Theo nhà nghiên cứu Toan Ánh, bàn thờ Thổ công thường được đặt giản dị ở gian bên cạnh bàn thờ tổ tiên hoặc ngay gian chính giữa nhà. Lễ vật truyền thống thường không thể thiếu ba bộ mã gồm hai mũ ông có cánh chuồn và một mũ bà để hóa sau lễ cúng. Tùy theo hoàn cảnh, bàn thờ có thể chỉ là một chiếc bàn nhỏ với bình hương nhưng luôn đủ sự thành kính của gia chủ đối với vị thần “săn sóc” gia cư mình.
Tại miền Bắc, người dân thường chuẩn bị mâm cỗ rất sớm, từ khoảng 20 tháng Chạp cho đến trước 12h trưa ngày 23. Mâm cơm cúng thường là các món truyền thống như xôi gà, giò chả, nem và canh măng nóng hổi. Một số nơi còn có thêm xôi vò, chè bà cốt nấu bằng nếp cái và gừng thơm phức để tiễn các vị thần đi chặng đường mây dài lên trời xanh.
Hình ảnh không thể thiếu chính là những chú cá chép đỏ được dùng làm “ngựa” cho các thần cưỡi trong chuyến hành trình đặc biệt này. Ngày nay, nhiều gia đình hiện đại đã tinh giản lễ vật hơn với mâm cỗ chay hoặc trái cây tươi ngon, nhưng lòng thành kính dành cho vị thần cai quản gia cư vẫn luôn vẹn nguyên. Việc thả cá xuống sông cũng là cách để người dân gửi gắm những lời ước nguyện về một năm mới an lành và nhiều phúc lộc.
Khác biệt văn hóa giữa ba miền trong ngày lễ tiễn Táo
Ở miền Trung, không khí tiễn Táo thường diễn ra từ đêm 22 đến rạng sáng 23 Âm lịch rất nghiêm trang. Khác với người Bắc cúng áo mũ, người miền Trung thường dâng một con ngựa giấy có yên cương đầy đủ cho các vị thần. Đặc biệt tại vùng đất cố đô Huế, người dân còn giữ tục dựng cây nêu trước sân nhà hoặc sân đình ngay trong sáng 23 để xua đuổi điều xấu và đón chào những vận may mới.
Tiến về miền Nam, lễ vật cúng Táo quân lại có những thay đổi nhỏ với việc chuẩn bị mũ, áo và đôi hia bằng giấy đơn giản. Sự biến đổi này cho thấy sự giao thoa và thích nghi của tín ngưỡng theo đặc điểm địa lý và văn hóa vùng miền, nhưng vẫn giữ chung một mục đích là tiễn ông Táo lên trời báo cáo. Dù ở bất cứ đâu, người dân cũng mong muốn những điều tốt đẹp nhất của nhà mình sẽ được thưa với Ngọc Hoàng.
Dù nghi thức mỗi nơi có khác nhau, nhưng điểm chung lớn nhất là niềm tin vào việc Táo quân định đoạt phước đức cho gia đình. Phước đức này không tự nhiên mà có, nó bắt nguồn từ lối sống đúng đạo lý và sự vun vén cho hạnh phúc của từng thành viên dưới một mái nhà. Ngày 23 tháng Chạp vì thế không chỉ là một nghi lễ, mà còn là dịp để gia đình sum vầy, cùng nhau nhìn lại những gì đã qua và hướng tới tương lai tốt đẹp.
Theo: Báo Tiền Phong
