Những ngày cuối năm, hình ảnh shipper gục ngã bên xe hàng nhắc nhở chúng ta về những “góc khuất” nhọc nhằn phía sau nghề tài xế công nghệ đầy rẫy rủi ro.
- 29 Tết và hành trình tám năm thiếu vắng đêm 30 của người Việt
- Kinh tế Trung Quốc suy yếu khiến làn sóng sa thải và thất nghiệp lan rộng trong giới trẻ
- 15 trường quân đội tuyển gần 3.900 chỉ tiêu hệ dân sự năm 2026
Tài xế công nghệ và những cuốc xe “ráng” đến hơi thở cuối cùng
Giữa dòng tin tức trôi đi hối hả những ngày cận Tết, câu chuyện về một người shipper gục chết bên chiếc xe máy chất đầy hàng tại phường An Phú Đông khiến bất kỳ ai cũng phải “khựng lại” xót xa. Trên chiếc xe ấy là những gói quần áo mới được người ta đặt mua để xúng xính mặc Tết, nhưng người giao hàng đã mãi mãi dừng lại khi cuộc mưu sinh vẫn còn dang dở. Không ai biết sáng hôm đó ông có kịp ăn gì không, hay đã chạy bao nhiêu tiếng đồng hồ dưới cái nắng gay gắt để kịp hoàn thành những “đơn hàng háo hức” của khách. Sự ra đi của ông giữa đường phố đông đúc là một lời nhắc nhở đau đớn về những rủi ro thường trực mà một người lao động tự do phải đối mặt mỗi ngày khi bước chân ra đường.
Phía sau mỗi hành trình là một chữ “ráng” nghe đến nhẹ tênh nhưng nặng trĩu những nỗi lo cơm áo gạo tiền của các bác tài. Hình ảnh bác tài già với chiếc áo bạc phếch, xương vai nhô lên vì sương gió, vẫn miệt mài chạy thêm mấy “cuốc” Tết vì “Tết nhiều khách” đã trở nên quá quen thuộc. Đằng sau nụ cười hồn hậu ấy là tiền nhà đến hạn, tiền học của con chưa đóng, hay tiền thuốc cho cha mẹ già không thể khất lần được. Với họ, nghỉ ngơi dường như là một “lựa chọn xa xỉ” khi thu nhập gắn liền với từng phút online và từng cuốc xe trên ứng dụng. Họ chấp nhận nhịn uống nước, bỏ bữa sáng để đua với thời gian, đua với chính sức khỏe của mình, bởi cái quyền được “nghỉ” đôi khi chỉ là một giấc mơ xa vời trong thực tế khắc nghiệt của nền kinh tế số hiện nay.
Tài xế công nghệ đối mặt với “cạm bẫy” từ những thuật toán vô hình
Cụm từ “chủ động thời gian” nghe có vẻ rất “mỹ miều” và tự do, nhưng thực tế lại là một hệ thống kiểm soát chặt chẽ bằng thuật toán và những ngôi sao đánh giá. Một tài xế có thể mất đi nguồn thu nhập chính chỉ vì vài cái đánh giá thấp của khách hàng, bất kể lý do là kẹt xe hay những bực dọc cá nhân từ phía người thuê. Mọi rủi ro từ hàng rách, móp hay thậm chí là bị “bom hàng” đều đổ dồn lên vai người lao động vốn dĩ đã ở thế yếu. Trong mô hình kinh tế này, sự linh hoạt trên lý thuyết thường đồng nghĩa với việc phải làm việc lâu hơn 8 tiếng mỗi ngày để đạt mức thu nhập đủ sống., Thuật toán phân phối cuốc và điểm sao quyết định trực tiếp đến việc tài khoản có còn được hoạt động hay không, biến sự tự do trở thành một kiểu áp lực vô hình nhưng cực kỳ nặng nề.
Gọi là “đối tác” cho sang trọng, nhưng thực tế họ là những người gánh chịu phần nặng nhất khi tai nạn hay rủi ro ập xuống. Không có lương tối thiểu đảm bảo, không bảo hiểm bắt buộc toàn diện, mọi va chạm giữa dòng xe đông đặc hay ốm đau bệnh tật đều phải “tự lo, tự chịu”. Khi tài khoản bị khóa, cơ chế khiếu nại của các nền tảng thường không rõ ràng, khiến người lao động rơi vào cảnh bế tắc vì mất đi công cụ kiếm sống duy nhất. Trong khi các nền tảng công nghệ mở rộng hệ sinh thái và thu về hàng tỷ USD mỗi năm, thì người trực tiếp vận hành hệ thống ấy lại sống trong sự bấp bênh. Sự “đánh đổi” sức khỏe và an toàn để lấy thu nhập linh hoạt đang đặt ra những câu hỏi lớn về trách nhiệm của các doanh nghiệp đối với lực lượng lao động khổng lồ này.
Cần những “lá chắn” pháp lý thực thụ bảo vệ người lao động
Nhiều người vẫn thường buông câu “không thích thì nghỉ” hay “là do họ chọn”, nhưng thực tế quyền thương lượng của người lao động phụ thuộc vào việc họ có bao nhiêu lựa chọn thay thế. Với một người không vốn liếng, không bằng cấp, việc “nghỉ” không phải là một đòn bẩy để thay đổi điều kiện làm việc mà gần như đồng nghĩa với rủi ro thất nghiệp ngay lập tức. Nếu chúng ta có luật an toàn lao động cho công nhân xây dựng thì tại sao với nghề tài xế đầy rủi ro này, xã hội lại dễ dàng chấp nhận lý lẽ “tự chịu”? Việc chỉ dựa vào sự “tự do lựa chọn” của thị trường là hoàn toàn không đủ để bảo vệ những người đang ở vị thế yếu hơn trong quan hệ lao động. Đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận họ là những “người lao động” đúng nghĩa thay vì mãi ẩn mình sau cái mác “đối tác” để tránh né trách nhiệm.
Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia như Úc và Anh đã có những phán quyết lịch sử để đảm bảo mức lương tối thiểu và bảo hiểm tai nạn cho tài xế công nghệ. Tại Úc, công đoàn đã đạt được thỏa thuận về mức lương tối thiểu và bảo hiểm tai nạn sau những mất mát về người của các tài xế giao đồ ăn. Ở Anh, tòa án đã phán quyết tài xế Uber là người lao động chính thức, được hưởng các quyền lợi cơ bản như nghỉ phép có lương và lương hưu. Việt Nam cũng cần những “lá chắn” pháp lý tương tự để đảm bảo rằng trong nền kinh tế số rực rỡ, không ai bị bỏ lại phía sau hay phải “ráng” một mình giữa những rủi ro. Sự linh hoạt của kinh tế số là cần thiết, nhưng nó phải đi kèm với cơ chế bảo vệ rõ ràng để không trượt dài thành một kiểu “tự do” bóc lột sức lao động.
Theo: Báo Tuổi trẻ
