Múa rối nước xứ Nghệ là di sản văn hóa dân gian đặc sắc, từng làm say lòng bao thế hệ vùng sông Lam, núi Hồng. Trải qua thời gian và biến động xã hội. Nghệ thuật này dần phai bóng giữa đời sống hiện đại. Giờ đây, người dân và giới văn hóa đang cùng nhau hồi sinh “hồn quê trong nước”, trả lại hơi thở xưa cho nghệ thuật rối nước xứ Nghệ.
- Vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương: 54 người bị khởi tố về 8 tội danh
- Bàn thêm về sự học ở xứ Nghệ – Tự hào truyền thống hiếu học ngàn năm
- Ki-ốt thông minh rút ngắn chứng thực còn 5 phút
Múa rối nước xứ Nghệ – dấu ấn văn hóa của vùng sông Lam
Múa rối nước xứ Nghệ ra đời từ hàng trăm năm trước. Gắn với các làng nghề và lễ hội ven sông Lam – nơi con người sống hòa cùng sông nước. Nghệ thuật này sử dụng sân khấu là mặt nước ao làng, rối được làm từ gỗ sung, điều khiển bằng sào, dây và các cơ cấu tinh vi giấu dưới mặt nước.
So với rối nước Bắc Bộ, múa rối nước xứ Nghệ có tính mộc mạc, phóng khoáng hơn, phản ánh đúng tinh thần lam lũ, hào sảng của con người nơi đây. Những tích trò như “Thần Nông dạy dân cấy lúa”. “Ông Địa chăn trâu”. “Đánh cá mùa nước nổi” vừa vui tươi, vừa gửi gắm niềm tin và triết lý sống của người nông dân xứ Nghệ.
Nghệ thuật từng vang bóng một thời
Trong thế kỷ XIX – XX, các phường rối ở Hồng Sơn (Nghệ An). Nghi Xuân (Hà Tĩnh) từng nổi tiếng khắp miền Trung. Mỗi dịp hội làng, tiếng trống rối, tiếng cười vang khắp bến nước. Người dân kéo đến xem, trẻ nhỏ reo hò, người già nhẩm hát theo các tích trò quen thuộc.
Múa rối nước không chỉ là nghệ thuật giải trí, mà còn là nghi lễ mang yếu tố tâm linh. Tri ân trời đất, tổ tiên và cầu mùa màng bội thu. Từng con rối, từng làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh hòa quyện, tạo nên bức tranh văn hóa dân gian sống động và đậm tình người.
Nhưng từ sau thời kỳ đô thị hóa mạnh mẽ, phường rối dần tan rã. Nghệ nhân qua đời mà chưa kịp truyền nghề. Sân khấu ao làng bị san lấp, múa rối nước xứ Nghệ chỉ còn trong ký ức.
Múa rối nước xứ Nghệ – hồi chuông cảnh tỉnh về sự mai một
Sự mất mát của múa rối nước xứ Nghệ là lời cảnh tỉnh cho quá trình “hiện đại hóa” đang cuốn trôi ký ức làng quê. Khi đời sống văn hóa bị thương mại hóa. Những giá trị tinh thần như rối nước không còn chỗ đứng.
Theo các nhà nghiên cứu, hiện chỉ còn vài nghệ nhân ở Nghệ An và Hà Tĩnh nhớ được cách chế tác rối, dựng sân khấu nước, và kể lại các tích trò cổ. Họ đã ngoài 70 tuổi. Nếu không có sự quan tâm của cộng đồng, di sản này có thể biến mất vĩnh viễn.
Nhiều nghệ nhân đau đáu: “Con rối như người bạn thuở nhỏ. Giờ chỉ còn ta với ký ức”. Câu nói giản dị ấy chứa cả nỗi xót xa cho một nền nghệ thuật từng rực rỡ.
Hành trình hồi sinh di sản quê hương
Trong vài năm gần đây, phong trào bảo tồn múa rối nước xứ Nghệ bắt đầu được khởi động. Một số nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cùng chính quyền địa phương đã lập hồ sơ di sản. Sưu tầm trò diễn cũ, và mời nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ.
Nhiều trường học ở Nghệ An – Hà Tĩnh đã đưa “rối nước” vào hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh hiểu và yêu nghệ thuật dân gian. Một số nhóm trẻ đã tự chế tác rối mini, diễn lại các tích xưa với tinh thần mới.
Trung tâm văn hóa Nghệ An cũng đang đề xuất phục dựng “Phường rối Hồng Sơn”. Một biểu tượng của vùng đất Lam Hồng. Nếu thành công, đây sẽ là bước ngoặt giúp múa rối nước xứ Nghệ trở lại sân khấu, không chỉ trong lễ hội quê hương mà còn vươn ra khán đài cả nước.
