Một vệt lõm mới xuất hiện trên vùng đất gần miệng hố Einstein, nơi bề mặt Mặt Trăng đã im lặng dưới ánh sáng Mặt Trời suốt hàng tỷ năm. Sáu ngày sau cú va chạm, Tàu quỹ đạo do thám Mặt Trăng (LRO) mới có thể hướng camera tới đúng vị trí và ghi lại dấu tích rộng khoảng 18 mét.
- James Webb phát hiện thiên thể có thể là “ngôi sao hố đen”
- Lỗ hổng thời gian: Giải mã hồ sơ những vụ mất tích và tái hiện xuyên thế kỷ
- Bộ luật gần 4.000 năm tuổi và những quy định còn gây chú ý
Vật thể tạo ra miệng hố không phải thiên thạch. Đó là tầng trên của tên lửa Falcon 9, nặng khoảng 4 tấn, từng đưa tàu đổ bộ Blue Ghost 1 lên đường vào tháng 1.2025. Ngày 5.8.2026, sau hơn một năm trôi dạt, tầng tên lửa lao xuống Mặt Trăng với tốc độ khoảng 8.690 km/giờ. NASA sau đó công bố loạt ảnh mới, biến một vụ va chạm tình cờ thành cơ hội hiếm để nghiên cứu cách vật thể nhân tạo tác động lên bề mặt Mặt Trăng.
Sáu ngày để nhìn thấy một miệng hố
LRO không thể lập tức quay máy ảnh về nơi vừa xảy ra va chạm. Con tàu bay quanh Mặt Trăng theo quỹ đạo cực, hoàn thành một vòng trong khoảng 117 phút, còn địa hình bên dưới liên tục thay đổi vị trí tương đối. Muốn có một bức ảnh đủ rõ, đội vận hành phải chờ thời điểm phù hợp giữa quỹ đạo của tàu, góc chiếu sáng và hướng của camera.
Trong hai ngày 11 và 12/8, Camera Góc Hẹp của LRO ghi lại sáu khung hình. Ở lần quan sát cuối, góc nghiêng lên tới 68 độ, giúp các nhà khoa học nhìn địa hình theo một góc gần với góc quan sát từ cửa sổ tàu vũ trụ.
Trước đó, tàu Danuri của Hàn Quốc đã ghi lại hiện trường, giúp thu hẹp vị trí dự kiến của miệng hố. Những dữ liệu độc lập ấy cho phép nhóm LRO biết mình cần tìm gì giữa một bề mặt vốn đầy những dấu tích va chạm cổ xưa.
Và khi ánh sáng đổi góc, dấu vết mới dần hiện rõ: một miệng hố nhỏ nhưng sắc nét, nổi bật giữa địa hình đã tồn tại từ rất lâu.
Những vệt sáng kể chuyện dưới lòng đất
Miệng hố rộng khoảng 18 mét và sâu chưa đến 3 mét. Kích thước ấy khá khiêm tốn trên Mặt Trăng, nhưng điều đáng chú ý nằm ở những vệt sáng tối tỏa ra quanh nó.
Cú va chạm đã đào bật vật chất nằm bên dưới lớp đất bề mặt. Những vùng tối chứa bụi và đá đã chịu tác động của môi trường không gian trong thời gian dài; các vùng sáng lại cho thấy vật liệu tương đối mới được đưa lên từ sâu hơn. Hình dạng phân bố vật chất cũng giúp các nhà nghiên cứu suy đoán về góc mà tầng tên lửa lao xuống.
Đây là điểm đặc biệt của một vụ va chạm mà con người biết khá rõ “thủ phạm”. Với thiên thạch tự nhiên, các nhà khoa học thường phải suy ngược khối lượng, vận tốc và hướng bay từ dấu tích còn lại. Lần này, vật thể gây va chạm đã được theo dõi trước đó, vì vậy miệng hố trở thành một phép thử thực tế cho những mô hình về tác động của vật thể nhân tạo lên đất đá Mặt Trăng.
Một dấu vết khác còn đến từ rất xa. Kính Viễn vọng Rất Lớn (VLT) tại Chile đã ghi nhận các tín hiệu quang phổ của natri và liti trong đám mây vật chất sau va chạm. Dữ liệu quang phổ, hình ảnh từ Danuri và ảnh độ phân giải cao của LRO tạo thành ba lớp bằng chứng bổ sung cho nhau.
Khi một cú rơi trở thành thí nghiệm
Điều làm vụ việc đáng chú ý không chỉ là một tầng tên lửa đã rơi xuống Mặt Trăng. Nó còn cho các nhà khoa học một thí nghiệm tự nhiên hiếm hoi, trong đó thời điểm, vật thể và vị trí va chạm đều có thể xác định tương đối chính xác.
Mặt Trăng không có bầu khí quyển đủ dày để làm chậm một vật thể lao xuống. Vì vậy, năng lượng va chạm được truyền trực tiếp vào bề mặt, tạo ra miệng hố và đẩy bụi, đá ra xung quanh. Những vật liệu ấy sau đó trở thành dữ liệu cho các camera và thiết bị quang phổ.
Các vụ va chạm do con người tạo ra trên Mặt Trăng không hoàn toàn mới. NASA từng chủ động tạo va chạm trong các sứ mệnh khoa học để nghiên cứu cấu trúc dưới bề mặt và tìm dấu hiệu băng nước. Nhưng trường hợp Falcon 9 khác ở chỗ nó không được thiết kế như một thí nghiệm.
Chính sự tình cờ ấy khiến giá trị khoa học càng rõ. Một miệng hố mới cho phép giới nghiên cứu quan sát những vật liệu vừa được đào lên, thay vì chỉ nghiên cứu các miệng hố đã chịu tác động của môi trường Mặt Trăng trong thời gian dài.
Từ một tầng tên lửa đến bài toán dài hạn
Sau hơn nửa thế kỷ thám hiểm, Mặt Trăng không còn là một thế giới chỉ có những dấu vết tự nhiên. Tàu đổ bộ, xe tự hành, thiết bị khoa học và các bộ phận tên lửa đã để lại ngày càng nhiều dấu tích nhân tạo. Khi số lượng sứ mệnh Mặt Trăng tăng lên, câu hỏi về việc xử lý những vật thể sau nhiệm vụ cũng trở nên rõ ràng hơn.
Điều đáng lo không nhất thiết là một miệng hố rộng 18 mét. Vấn đề lớn hơn nằm ở khả năng những vật thể không được kiểm soát có thể va vào khu vực nghiên cứu, thiết bị hoặc cơ sở hạ tầng trong tương lai. Khi con người bắt đầu xây dựng sự hiện diện lâu dài trên Mặt Trăng, một tầng tên lửa mất kiểm soát sẽ không còn chỉ là một vật thể trên quỹ đạo.
Vụ Falcon 9 vì thế để lại một nghịch lý. Tầng tên lửa từng góp phần đưa con người và thiết bị tới gần Mặt Trăng hơn lại kết thúc hành trình bằng một dấu lõm trên chính bề mặt thiên thể ấy.
NASA sẽ tiếp tục phân tích những hình ảnh LRO thu được, trong khi các dữ liệu từ những đài quan sát khác giúp hoàn thiện bức tranh về cú va chạm. Với giới khoa học, miệng hố nhỏ này là một phòng thí nghiệm tự nhiên. Với hoạt động không gian, nó là lời nhắc rằng mỗi sứ mệnh không kết thúc ngay khi tải trọng hoàn thành nhiệm vụ.
Trên Mặt Trăng không có gió hay mưa để xóa dấu vết. Vì vậy, miệng hố rộng 18 mét ấy có thể còn nằm đó rất lâu, như một dấu chấm nhỏ trên một thế giới đang dần trở thành điểm đến của con người.
Trường Anh (tổng hợp)
