Một biên tập viên tạp chí Frontiers đã từ chức sau khi AI trong xuất bản khoa học tự ý gửi và hủy lời mời phản biện mà không có sự đồng ý của ông.
- Sẩy chân lúc đi câu, thiếu niên 16 tuổi tử vong do đuối nước thương tâm tại Nghệ An
- Đi bộ vào thời điểm nào mang lại hiệu quả sức khỏe tốt nhất?
- Sốc phản vệ nặng sau khi ăn cá ngừ tại TP HCM
Khi AI trong xuất bản khoa học tự ý thay thế vai trò con người
Michael Okun, Phó giáo sư tại Đại học Nottingham, vừa quyết định từ chức biên tập viên tại tạp chí Frontiers in Systems Neuroscience để phản đối việc lạm dụng máy móc. Ông cho biết phía tạp chí không thể tắt các công cụ tự động tìm kiếm và mời chuyên gia phản biện, dù ông đã kịch liệt phản đối. Quyết định này xuất phát từ sự bức xúc khi những đặc quyền chuyên môn của một biên tập viên con người bị hệ thống AIRA xâm phạm một cách có chủ đích.
Sự việc bùng phát khi Okun phụ trách một nghiên cứu về động lực học mạng lưới thần kinh và đã mời 6 chuyên gia phù hợp. Tuy nhiên, trước khi họ kịp phản hồi, hệ thống AIRA đã tự động gửi thêm lời mời tới những người khác, dẫn đến việc hai người không đủ chuyên môn đã chấp nhận tham gia. Dù Okun đã báo cáo sự cố và tìm cách khắc phục bằng cách mời thêm người phù hợp, hệ thống lại tiếp tục gây khó hiểu khi tự động hủy các lời mời mà ông đã gửi trước đó.
Đối với Okun, đây không đơn thuần là lỗi kỹ thuật mà là tính năng được thiết kế nhằm ưu tiên tốc độ xuất bản hơn là bảo đảm chất lượng phản biện. Ông cho rằng nhà xuất bản đang cố tình giảm thiểu vai trò của con người để xử lý số lượng bài báo lớn hơn. Việc máy móc tự ý đưa ra các quyết định quan trọng mà không có sự đồng ý của biên tập viên phụ trách đã phá vỡ nguyên tắc làm việc nghiêm túc trong giới học thuật.
Tranh cãi về chất lượng và sự minh bạch của hệ thống tự động
Không chỉ riêng Okun, nhiều nhà khoa học khác như Giáo sư Shuzo Sakata hay Giáo sư Earl K. Miller cũng phản ánh những bất cập tương tự. Họ thường xuyên nhận được yêu cầu phản biện không liên quan đến chuyên môn hoặc thấy quyết định từ chối của mình bị hệ thống tự động bỏ qua. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng nếu người đánh giá không đủ năng lực, những nghiên cứu thiếu tin cậy có thể vẫn được công bố tràn lan.
Trước những chỉ trích, đại diện Frontiers khẳng định con người vẫn là trung tâm và các tính năng AI chỉ nhằm mục đích tiết kiệm thời gian. Theo dữ liệu của họ, công cụ này giúp giảm 30% thời gian tìm chuyên gia và nhận được sự hài lòng của đa số tác giả. Nhà xuất bản nhấn mạnh biên tập viên vẫn có quyền kiểm soát cuối cùng, đồng thời đang tiến hành rà soát nội bộ để ngăn chặn những hiểu lầm trong quy trình sử dụng hệ thống.
Dù không phản đối việc sử dụng công nghệ hỗ trợ, Phó giáo sư Okun khẳng định tính minh bạch phải là ưu tiên hàng đầu. Ông nhấn mạnh rằng các nhà xuất bản cần công khai rõ ràng về mức độ can thiệp của máy móc thay vì gắn tên biên tập viên con người vào các quyết định do AI đưa ra. Cuộc tranh luận này cho thấy ranh giới giữa việc hỗ trợ và thay thế con người trong giới khoa học vẫn còn là một bài toán hóc búa cần lời giải đáp thỏa đáng.
Nguyễn Quế (tổng hợp)
