Dưỡng lão bán trú, hình thức gửi người cao tuổi vào trung tâm ban ngày rồi về nhà với con cháu, đang được Thủ tướng và Bộ Y tế đưa vào chính sách nhằm chia bớt gánh nặng kiệt sức cho các gia đình.
- Những đôi tay gắn bó với món lươn đồng truyền thống
- Bé gái 3 tuổi tử vong sau va chạm với xe bán tải ở Gia Lai
- Nam sinh 16 tuổi cầm lái với hàng loạt lỗi giao thông
Cuối năm 2025, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 35 giao Bộ Y tế hướng dẫn các địa phương phát triển mô hình chăm sóc ban ngày, và tháng 6/2026, Quyết định 1116/QĐ-TTg tiếp tục đưa mô hình này vào chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030. Chính sách ra đời khi Việt Nam già hóa nhanh, còn nhiều gia đình phải một mình gánh việc chăm cha mẹ bệnh nặng.
Nhiều năm trước, khi còn công tác tại một bệnh viện ở phía Nam, người viết chứng kiến một vụ án chấn động: ba người trong một gia đình gồm ông bố, bà mẹ và người con trai cả bị sát hại. Điều tra xác định hung thủ là người con trai út.
Bà mẹ bị tai biến mạch máu não và thường xuyên điều trị tại bệnh viện nơi người viết làm việc. Ai cũng nhận xét hai người con trai rất có hiếu, chăm mẹ kỹ lưỡng.
Rồi một hôm, người con út sơ ý để mẹ ngã và bà tử vong. Ông bố cùng người anh trách mắng, và trong cơn giận bùng phát, người em mất kiểm soát, hại chết cả bố lẫn anh.
Chẳng ai biết trọn vẹn điều gì đã diễn ra trong gia đình ấy, nhưng người làm nghề y hiểu việc chăm người già bệnh nặng tại nhà nặng nề đến mức nào. Áp lực ấy tích tụ từ trở mình, thay tã, đút ăn, thức đêm, lo tiền thuốc, lặp lại ngày này qua ngày khác.
Người chăm sóc kiệt sức cả thể lực lẫn tinh thần, dần hết kiên nhẫn, có lúc bùng phát mất kiểm soát, thậm chí bạo hành chính người thân. Đến khi bình tĩnh lại, họ không hiểu nổi vì sao mình đã hành xử như vậy.
Giới y học gọi tình trạng này là gánh nặng của người chăm sóc, và nó có điểm tương đồng với trầm cảm sau sinh. Đó là cảnh một người bị cô lập trong căn nhà với một người hoàn toàn phụ thuộc, không ai san sẻ, không lối thoát trong tầm mắt.
Cha mẹ khi còn khỏe và minh mẫn cũng hiểu điều ấy, nên nhiều người già không muốn thành gánh nặng cho con cháu và động viên nhau tự lo cho bản thân. Ở nhiều vùng quê, cảnh hai ông bà sống với nhau, tự chăm nhau không còn hiếm.
Nhưng muốn là một việc, thân thể có cho phép hay không lại là việc khác, vì bệnh tật đến với bất kỳ ai và khi ốm đau, người già vẫn phải nhờ đến con. Ở bệnh viện, người viết nhiều lần cấp cứu người già mà con cháu không biết tiền sử bệnh, diễn biến trong ngày hay thuốc đã uống vì không sống cùng, có người do hàng xóm đưa đến, hôm sau con cháu mới có mặt.
Cảnh ấy rồi sẽ gặp nhiều hơn, vì Việt Nam đang già đi với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Theo Điều tra dân số giữa kỳ 2024, cả nước có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 14% dân số.
Dự báo con số này lên xấp xỉ 18 triệu vào năm 2030 và chiếm khoảng một phần tư dân số vào giữa thế kỷ. Tuổi thọ trung bình của người Việt đạt 74,7 tuổi (năm 2024), nhưng số năm sống khỏe chỉ khoảng 64.
Nghĩa là trung bình mỗi người già phải sống cùng bệnh tật khoảng mười năm, và mỗi người cao tuổi mắc ba đến bốn bệnh. Trong khi đó, hệ thống an sinh chịu áp lực lớn vì mới khoảng một phần tư người cao tuổi có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng.
Y tế quá tải, chi phí tăng, nhân lực chăm sóc thiếu hụt, và phần nặng nhất cuối cùng dồn về gia đình.
Khoảng giữa mái nhà và cơ sở nội trú
Đi sau, Việt Nam có thể học các nước đã già hóa: bên cạnh cải cách an sinh, họ phát triển chăm sóc dài hạn ngay tại cộng đồng thay vì để mỗi nhà tự xoay xở.
Nhiều gia đình Việt đã tự tìm lối đi: cử một người nghỉ việc ở nhà trông cha mẹ, hoặc thuê người giúp việc bán thời gian, toàn thời gian. Nhu cầu là có thật, và ai cũng thấy sẽ tốt hơn nếu việc này được tổ chức bài bản, chuyên nghiệp.
Quan niệm về nhà dưỡng lão cũng đang đổi, khi ngày càng nhiều người cho rằng để cha mẹ sống thoải mái và an toàn nhất mới là hiếu. Song mô hình nội trú như ở các nước phát triển chưa thật hợp với Việt Nam: người già không muốn “vào trại”, chi phí cao, và cả nước mới có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ chừng 11.000 người.
Hướng đi phù hợp hơn vừa xuất hiện là dưỡng lão bán trú, hay “sáng đón đi, tối đưa về”: buổi sáng người già đến trung tâm để sinh hoạt cộng đồng, tập luyện, kiểm tra sức khỏe, buổi chiều con cái đón về sống trong gia đình.
Cách làm này giữ nếp con cháu phụng dưỡng cha mẹ mà vẫn tận dụng chăm sóc chuyên nghiệp: người già còn mái nhà của mình, con cái rảnh tay đi làm, lo cho gia đình riêng và có thu nhập phụng dưỡng cha mẹ. Với hệ thống, bán trú rẻ hơn nội trú vì không cần giường nằm, không cần trực đêm, và một cơ sở phục vụ được nhiều người hơn.
Bán trú không thể thay mọi hình thức chăm sóc khác, vì hợp nhất với người còn đi lại, sinh hoạt được, bắt đầu suy giảm trí nhớ hoặc cần giám sát bệnh mạn tính. Người nằm liệt sau tai biến như bà mẹ trong vụ án vẫn cần chăm sóc tại nhà hoặc cơ sở dài hạn.
Chính vì thế, bán trú có thể là tầng rộng nhất và dễ triển khai nhất trong hệ thống nhiều tầng gồm chăm sóc tại nhà, bán trú và nội trú dài hạn. Nếu được can thiệp sớm ở tầng này, nhiều người già sẽ chậm phải chuyển lên tầng nặng hơn, và nhiều gia đình không bị dồn đến chỗ kiệt sức.
Chỉ thị 35 về công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số hướng mô hình theo cách “sáng đón đi, tối đưa về” và yêu cầu địa phương rà soát trụ sở dôi dư sau sắp xếp để ưu tiên làm trung tâm chăm sóc ban ngày tại xã, phường. Quyết định 1116/QĐ-TTg xác định cơ sở chăm sóc ban ngày là mô hình phải xây dựng, triển khai, hướng tới xã hội hóa.
Đây là những bước đi đúng hướng, gỡ được thế bế tắc kéo dài bấy lâu trong chăm sóc người cao tuổi, nhưng từ văn bản đến thực tế vẫn còn một quãng đường.
Còn bốn câu hỏi cần lời đáp: ai đưa đón người già mỗi ngày khi con cái đi làm, mức phí nào để gia đình thu nhập trung bình chi trả được, lấy đâu ra nhân lực được đào tạo, và làm thế nào để mô hình đến nông thôn, nơi hai phần ba người cao tuổi đang sống. Theo người viết, câu trả lời phải nằm ở hướng dẫn cụ thể, cơ chế tài chính và chính sách cho tư nhân tham gia.
Người viết vẫn nghĩ về gia đình trong vụ án năm xưa: nếu khi ấy có một nơi để người con út gửi mẹ vài giờ mỗi ngày, và có người chia sẻ với anh những gì anh đang gánh, câu chuyện có thể đã khác. Không gia đình nào nên đơn độc bước đến chỗ kiệt sức cùng cực.
Nguyễn Hiền (tổng hợp)
