Ngày 28/2 âm lịch hằng năm, lễ hội đền Bạch Mã ở xã Võ Liệt (cũ), nay là xã Kim Bảng, Nghệ An chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhằm ghi nhận giá trị lịch sử, tâm linh và tinh thần đoàn kết cộng đồng của người dân xứ Nghệ.
- Vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương: 54 người bị khởi tố về 8 tội danh
- Đền Quả Sơn Nghệ An: Ngôi đền ngàn năm bên dòng sông Lam
- Ki-ốt thông minh rút ngắn chứng thực còn 5 phút
Nguồn gốc và ý nghĩa lịch sử của lễ hội đền Bạch Mã
Lễ hội đền Bạch Mã gắn liền với sự hình thành ngôi đền linh thiêng cùng tên ở xã Kim Bảng, Nghệ An. Xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An là xã mới gồm các xã cũ được sáp nhập: Thanh Long và Võ Liệt. Ngôi đền được dựng cách đây khoảng 500 năm theo chiếu chỉ của vua Lê Thái Tổ để thờ danh tướng Phan Đà – vị anh hùng quê Võ Liệt đã có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh, giành lại độc lập cho đất nước.
Không chỉ là nơi tưởng nhớ công lao của vị tướng trung nghĩa, đền Bạch Mã còn là biểu tượng văn hóa – tín ngưỡng của người dân địa phương. Trải qua biến thiên lịch sử, chiến tranh và thời gian, ngôi đền vẫn được nhân dân gìn giữ, trùng tu và trở thành điểm tựa tâm linh mỗi dịp xuân về.
Trước đây, do điều kiện kinh tế còn hạn chế, lễ hội đền Bạch Mã được tổ chức vào ngày 13/6 Âm lịch hằng năm với quy mô nhỏ, chủ yếu là phần lễ tế truyền thống. Sau khi đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1994, nhân dân địa phương đã khôi phục và mở rộng lễ hội với đầy đủ các nghi thức, nghi lễ và trò chơi dân gian đặc trưng.
Nghi thức truyền thống và nét độc đáo trong phần lễ
Theo phong tục, lễ hội đền Bạch Mã hiện được tổ chức vào ngày 8 – 12/2 Âm lịch, thời điểm tiết trời mát mẻ, thuận lợi cho du khách và người dân tham gia. Các nghi lễ được tiến hành trang trọng, giữ nguyên nét cổ truyền qua nhiều thế hệ.
Sáng 8/2 Âm lịch, lễ khai quang – tẩy uế được cử hành với nguồn nước thiêng lấy từ sông Lam cùng các loại lá thơm, thể hiện sự thanh tịnh trước khi vào hội. Sau đó, ban nghi lễ cùng đoàn rước di chuyển đến phần mộ danh tướng Phan Đà ở xã Thanh Long để làm lễ khai quang.
Chiều 9/2, lễ rước bài vị tướng Phan Đà từ đền Bạch Mã về Phủ Ngoại được tiến hành trang trọng. Đoàn rước đi qua hai xã Võ Liệt và Thanh Long với bảy điểm nghinh đón thần, mỗi nơi đều có lễ vật và nghi thức bái tạ, thể hiện lòng thành kính và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Ngày hôm sau, lễ đại tế và lễ tạ thần linh, thân phụ, thân mẫu của tướng Phan Đà được cử hành nhằm tri ân công đức của các bậc tiền nhân đã phù hộ cho dân làng và hội lễ diễn ra suôn sẻ. Tất cả nghi thức đều mang đậm bản sắc văn hóa dân gian, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tín ngưỡng và tinh thần hướng về cội nguồn.
Phần hội sôi nổi với trò vật cù truyền thống
Sau phần lễ trang nghiêm, phần hội đền Bạch Mã diễn ra tưng bừng với nhiều hoạt động văn hóa – thể thao hấp dẫn, trong đó nổi bật nhất là trò chơi vật cù – một nét độc đáo chỉ có ở vùng Thanh Chương.
Theo truyền thuyết, trò vật cù ra đời nhằm tái hiện hình ảnh binh sĩ luyện võ, rèn sức khỏe dưới sự chỉ huy của tướng Phan Đà khi xưa. “Quả cù” được làm từ củ chuối hột nặng 5 – 7 kg, bọc kỹ để không vỡ trong quá trình thi đấu. Người chơi là những thanh niên khỏe mạnh, nhanh nhẹn được tuyển chọn từ các làng xã trong vùng.
Khi hiệu lệnh vang lên, các đội lao vào tranh quả cù, thể hiện sức mạnh, sự dẻo dai và tinh thần đồng đội. Theo quan niệm dân gian, làng nào giành chiến thắng trong hội vật cù thì năm đó sẽ được mùa, dân làng mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi. Chính vì thế, trò chơi này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng niềm tin, khát vọng của người dân về một năm mới an lành, no đủ.
Ngoài vật cù, lễ hội còn có nhiều trò chơi dân gian khác như kéo co, đánh đu, hát ví giặm, biểu diễn trống hội và các tiết mục văn nghệ dân ca, góp phần tạo nên không khí vui tươi, đậm đà bản sắc xứ Nghệ.
Lễ hội đền Bạch Mã – Cầu nối quá khứ và hiện tại
Theo Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), lễ hội đền Bạch Mã là một trong những lễ hội tiêu biểu của Nghệ An, mang giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh sâu sắc. Đây là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ hôm nay ôn lại truyền thống đánh giặc cứu nước của cha ông, đồng thời tôn vinh tinh thần yêu nước, đoàn kết, nhân nghĩa của người dân vùng đất Lam Hồng.
Việc lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào của người dân Thanh Chương mà còn là bước quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc. Chính quyền địa phương đang xây dựng kế hoạch quảng bá, giới thiệu lễ hội đền Bạch Mã đến du khách trong và ngoài nước, hướng tới phát triển du lịch văn hóa – tâm linh bền vững.
Lãnh đạo xã Kim Bảng cho biết, trong thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đầu tư trùng tu hạ tầng, không gian lễ hội. Đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử của lễ hội, qua đó nâng cao ý thức gìn giữ di sản quê hương.
Bảo tồn di sản – gìn giữ hồn quê xứ Nghệ
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn các lễ hội truyền thống như đền Bạch Mã càng trở nên ý nghĩa. Mỗi mùa lễ hội không chỉ là dịp để tưởng nhớ công ơn tiền nhân, mà còn là cơ hội để thế hệ trẻ hiểu và tự hào về cội nguồn dân tộc.
Với giá trị văn hóa, lịch sử và tâm linh đặc biệt, lễ hội đền Bạch Mã xứng đáng trở thành một điểm sáng trong bản đồ di sản của Nghệ An nói riêng và Việt Nam nói chung. Sự kiện được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của truyền thống, là lời khẳng định rằng những giá trị văn hóa dân gian vẫn luôn được trân trọng và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Theo: VnExpress
