Đền Chín Gian trên đỉnh Pu Quái, Nghệ An là nơi thờ Vua Trời Thẻn Phà cùng những nhân vật gắn với truyền thuyết khai bản, lập mường, phản ánh tín ngưỡng và ký ức nguồn cội của đồng bào Thái vùng phía tây xứ Nghệ.
- Chiếc két sắt bị cạy trong nhà thờ và dấu vết trên camera
- Tân Đại sứ Pháp tại Việt Nam xác định 3 ưu tiên trong nhiệm kỳ mới
- Cô gái từng mất 3 giờ giải bài toán và hành trình với AI
Tín ngưỡng thờ thần và những người có công khai bản, lập mường
Đền Chín Gian nằm trên đỉnh Pu Quái, xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An. Với đồng bào dân tộc Thái ở vùng phía tây xứ Nghệ, đây không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện về nguồn cội, tổ tiên và quá trình hình thành vùng đất 9 bản, 10 mường.
Trước sân đền có 9 tượng trâu, gồm 6 tượng trâu đen và 3 tượng trâu trắng, được đặt trên 9 bệ đá. Phía trước các tượng trâu là 9 vạc nước. Đền được xây dựng theo kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Thái, mái xòe rộng về 4 phía, trên nóc có hình “lưỡng long chầu nguyệt”, cùng hệ thống cột cái và cột quân nâng đỡ công trình.
Trong không gian thờ tự, Thẻn Phà, tức Vua Trời, là vị thần được tôn kính hàng đầu. Theo quan niệm của đồng bào Thái, Thẻn Phà là đấng siêu nhiên tối cao, có quyền năng chi phối cuộc sống con người. Người dân tin rằng trời có thể ban cho mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ, nhưng cũng có thể gây ra mưa lũ, hỏa hoạn và thiên tai.
Một nhân vật khác được thờ tại đền là Náng Xỉ Đà, con gái của Thẻn Phà. Theo truyền thuyết, nàng được vua cha sai xuống trần gian để cai quản, giúp đỡ cư dân vùng đất 9 bản, 10 mường. Náng Xỉ Đà sau đó gắn với Khủn Tinh, một vị tù trưởng tài giỏi, khỏe mạnh và thông minh.
Bên cạnh các nhân vật thuộc thế giới thần linh, đền Chín Gian còn thờ những người gắn với quá trình khai phá, dựng bản và lập mường của cộng đồng người Thái.
Theo lời kể của già làng Vi Văn Hải ở xã Tiền Phong, truyền thuyết của người Thái kể rằng Tạo Ló Ỳ là con trai của Tạo Mường ở Luông Phạ Băng. Vì tham vọng quyền lực, người em là Ló Ai tìm cách hãm hại ông, ném xuống sông. Tuy nhiên, Tạo Ló Ỳ được cứu sống.
Sau biến cố, ông giúp người dân chống thú dữ, đánh đuổi cướp bóc, hướng dẫn trồng trọt và chăn nuôi. Nhờ những đóng góp đó, ông được người dân tôn làm Tạo.
Khi đến vùng đất thuộc xã Quế Phong ngày nay, Tạo Ló Ỳ tiếp tục giúp cư dân lập bản, dựng mường và trở thành vị chúa đầu tiên của vùng đất 9 bản, 10 mường. Mường do ông cai quản được gọi là Mường Tôn, tức mường gốc. Sau khi ông qua đời, người dân tôn ông thành thần để tưởng nhớ công lao khai bản, lập mường.
Cùng với Tạo Ló Ỳ, các nhân vật Cắm Lự, Cắm Lạn và Cắm Cần cũng được thờ tại đền Chín Gian. Những nhân vật này gắn với các dòng họ và quá trình hình thành cộng đồng người Thái ở vùng phía tây Nghệ An.
Các câu chuyện về những nhân vật được thờ tại đền mang màu sắc truyền thuyết, phản ánh cách cộng đồng lý giải về nguồn gốc, quá trình hình thành bản mường và vai trò của những người đi trước. Qua đó, tín ngưỡng tại đền Chín Gian thể hiện sự tôn kính đối với thần linh, đồng thời đề cao công lao của những người có đóng góp cho cộng đồng.
Hằng năm, tại đền Chín Gian diễn ra lễ hội với nhiều nghi thức như khai quang, yết cáo, tắm trâu, rước, tế trâu, đại tế và lễ tạ. Đây là dịp để người dân thuộc 9 bản, 10 mường tưởng nhớ tổ tiên, tri ân những người có công khai phá vùng đất và cầu mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Trong lễ hội, hình ảnh con trâu gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp và quan niệm về sự no đủ của cư dân. Các nghi thức liên quan đến trâu góp phần thể hiện đời sống tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của đồng bào Thái.
Với hệ thống nhân vật được thờ phụng, những câu chuyện truyền thuyết cùng các nghi lễ được duy trì qua nhiều thế hệ, đền Chín Gian trở thành một địa điểm quan trọng trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng người Thái ở miền tây xứ Nghệ.
Lễ hội đền Chín Gian đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13/6/2016.
Hoàng Hà (tổng hợp)
