Dân ca ví, giặm xứ Nghệ đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng của hồn Việt. Nghệ nhân Nguyễn Thị Thuận đã gắn bó hơn 40 năm với làn điệu này. Bà đã đem nét đẹp truyền thống vào đời sống hiện đại, sân khấu và trong cách giáo dục thế hệ trẻ.
- Thái Lan tịch thu hàng loạt tài sản của tài phiệt Campuchia
- Đạo Trời là gì? Đạo Đất là gì? Đạo Người là gì? Tại sao việc nắm vững ba đạo này lại quan trọng?
- Mùa mưa bão dễ ốm sốt: Cẩn trọng khi “đánh cảm” bằng trứng gà và dây bạc
Tình yêu dân ca ví, giặm nảy mầm từ tuổi thơ
Sinh năm 1967 tại Làng Phan, xã Thông Tân, Hưng Nguyên, bà Nguyễn Thị Thuận lớn lên trong cái nôi của dân ca ví, giặm.
Từ khi lên năm tuổi, bà đã bắt đầu bén duyên với nghệ thuật truyền thống này. Làn điệu đầu tiên mà bà đã cất tiếng hát là “Phụ tử tình thâm công thầy ngại (nghĩa) mẹ”.
Thật cảm động khi nghe bà chia sẻ mình cảm thấy dân ca như hơi thở cuộc sống. Đối với bà và người dân nơi đây, hát dân ca là nguồn hạnh phúc. Nó đã được truyền thừa bao đời, như một mạch sống trong xương tủy.
Làng Phan quê bà vốn nổi bật bởi việc hát ví, giặm bao đời nay. Không chỉ trong lễ hội mà ngay khi lao động, đồng áng, dệt vải, đan lát…hàng ngày. Người lớn hát, trẻ em nghe rồi hát theo. Duy trì như một dòng chảy văn hóa nối từ thế hệ này sang thế hệ kia.
Dân ca ví, giặm – Di sản văn hóa xứ Nghệ với giá trị sâu sắc
Dân ca ví, giặm là loại hình nghệ thuật dân gian đặc biệt của vùng Nghệ Tĩnh. Nó mang đậm bản sắc và giá trị nhân văn từ cổ kim để lại. Loại hình này được sáng tạo và lưu truyền từ hàng trăm năm, nghìn năm. Nó được hát trong lao động, sinh hoạt thường ngày của người dân hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh.
Ca từ của ví, giặm sử dụng các thể thơ như lục bát, song thất lục bát. Ngoài ra còn có lục bát biến thể (hát ví), và giặm theo thể năm chữ, tiết tấu rõ ràng. Về hình thức diễn xướng, dân ca ví, giặm có hát lẻ, hát đối, hát cuộc. Đặc biệt là hát giao duyên giữa nam và nữ là phổ biến nhất.
Từ năm 2014, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Ở xã Thông Tân, việc giữ gìn và phát huy dân ca ví, giặm không chỉ là truyền thống. Mà đó còn là một nguồn lực văn hóa, du lịch và phát triển cộng đồng.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Thuận và hành trình sưu tầm, giữ hồn Việt
Từ hơn 40 năm kinh nghiệm, bà Thuận đã sưu tầm hơn 20 bài vè, bài giặm, bài ví cổ từ các cụ trong làng xã. Bà Thuận kể, bà luôn nghiên cứu quá trình nắm giữ và thực hành di sản này. Từ nhỏ bà đã được mẹ truyền dạy cho cái hay, cái đẹp của dân ca. Các kiến thức về các điệu ví, điệu giặm cũng được mẹ chỉ cho bà từ bé. Vì vậy nên lúc hát bà Thuận đã nắm vững tinh thần, cái hồn trong từng câu ví dặm.
Những tác phẩm kinh điển như “Mẹ khuyên con giữ đạo làm du”, “Làm trai cho đáng nên trai”. Hoặc là “Vè 12 huyện Nghệ An” …vv được lưu giữ, truyền dạy và biểu diễn.
Bà cho biết: ngoài việc hát, người nghệ nhân phải hiểu cấu trúc thơ. Đặc biệt là tinh thần ngâm vịnh, và bối cảnh diễn xướng để thể hiện đúng làn điệu.
“Hát ví chỉ có một làn điệu, nhưng theo không gian và nghề nghiệp khác nhau lại có nhiều tên gọi như ví đò đưa, ví phường vải, ví phường nón…” – trích lời bà Thuận.
Việc sưu tầm và nghiên cứu các điệu ví, giặm là điều nền tảng để bảo tồn bản sắc. Bởi “ngày nay môi trường lao động thay đổi, nếu không có người truyền thì làn điệu dễ mai một”.
Cần mẫn trao truyền và lan tỏa cho thế hệ trẻ
Từ năm 2012, bà Thuận cùng CLB Dân ca ví, giặm xã Thông Tân tổ chức lớp dạy cho phụ nữ, đoàn viên, thanh thiếu niên. Mỗi tối thứ Bảy, bà và Ban Chủ nhiệm đến nhà văn hóa các xóm hoặc lớp học tại nhà để truyền dạy câu hát quê.
Đến nay, số học viên của bà khoảng hơn 170 người. Nhiều học viên đã trở thành diễn viên nòng cốt của CLB. CLB đã tham gia 3 kỳ liên hoan cấp tỉnh, liên tỉnh và giành nhiều giải thưởng toàn đoàn. Bà cũng tham gia biểu diễn nhiều kỳ liên hoan lớn.
Thông qua truyền dạy, bà thúc đẩy việc duy trì không chỉ kỹ thuật hát mà cả cảm xúc, ngữ điệu, ngôn ngữ phương ngữ Nghệ.
Dân ca ví, giặm trên sân khấu lớn và trong đời sống du lịch văn hóa
Từ năm 2022, bà và CLB tham gia chương trình tái hiện không gian diễn xướng dân ca ví, giặm tại Quảng trường Hồ Chí Minh, phục vụ du khách. Bà biểu diễn đón hàng trăm đoàn khách trong nước, trong tỉnh tới tham quan mô hình nông thôn mới kiểu mẫu tại xã Thông Tân.
Năm 2024, CLB Dân ca ví, giặm Làng Phan được thành lập, bà được bầu làm Chủ nhiệm. Sau một năm, CLB đã phát triển từ 25 thành viên lên khoảng 100 thành viên, từ cụ bà 80-90 tuổi đến trẻ mới 5-6 tuổi.
Buổi sinh hoạt CLB với tiếng đàn, tiếng hát vang khắp thôn làng, tạo nên một nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng, thu hút không chỉ người dân mà cả khách du lịch.
Tiếp nối truyền thống – Đưa dân ca ví, giặm bay xa
Bà Thuận tiếp nối truyền thống từ mẹ mình và hiện truyền dạy cho con trai – người đã trở thành nghệ nhân nòng cốt của CLB. Tại Làng Phan, nhiều gia đình có tới 3-4 thế hệ tham gia CLB Dân ca ví, giặm — điều này cho thấy sức sống lan tỏa của di sản.
Câu hát ví, giặm không chỉ dừng ở việc lưu giữ mà còn thích ứng với đời sống mới, tiến vào sân khấu, truyền thông, du lịch, qua đó lan tỏa tới cộng đồng rộng lớn hơn.
Nhờ những nghệ nhân như bà Thuận, dân ca ví, giặm sẽ luôn được chắp cánh, bay xa khỏi làng xã, vươn tới toàn quốc và cả quốc tế.
Nguồn: Báo Nghệ An
