Nghệ An – Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp mới đây đã trình UBND tỉnh cùng các sở, ngành phương án tu bổ thành cổ Vinh với kinh phí 10,5 tỷ đồng.
- Khối đá chạm chim thần Garuda, Naga bàn giao cho Bảo tàng Gia Lai
- Đẩy mạnh kết nối doanh nghiệp và hợp tác phát triển năng lượng xanh
- Va chạm với ô tô tải trên tỉnh lộ 427, một người đi xe máy tử vong
Theo dự kiến, dự án được thông qua và triển khai trong năm 2027, gồm năm hạng mục là ba cổng thành, mộ Đội Cung và bốt gác Nhà lao Vinh. Di tích thuộc phường Thành Vinh, sau 222 năm tồn tại giữa lòng đô thị nay chỉ còn ba cổng, nhiều hạng mục xuống cấp.
Thành cổ Vinh, còn gọi là thành Nghệ An, khởi dựng năm 1804 dưới thời vua Gia Long trên đất xã Vĩnh Yên và Yên Trường, huyện Chân Lộc xưa. Thành có cấu trúc hình lục giác, chu vi 2.520 m, diện tích 420.000 m2, tường cao 5,08 m, bao quanh là hào rộng 28 m, sâu 3,2 m.
Thành mở ba cửa gồm Tả ở phía Đông, Hữu ở phía Tây và Tiền ở phía Nam, dành cho vua, Tổng đốc và quan lại ra vào. Ban đầu thành được đắp bằng đất, đến năm 1831 vua Minh Mạng cho xây lại theo kiến trúc Vauban, kiểu thành lũy phổ biến ở châu Âu, kết hợp nhiều nét truyền thống Á Đông.

Năm 1998, Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng thành cổ là di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến năm 2005, di tích được tu bổ nhân dịp “Năm du lịch Nghệ An”.
Hiện trạng từng hạng mục
Việc tu bổ hướng tới bảo vệ tính toàn vẹn và phát huy giá trị di tích. Về lâu dài, nhà chức trách định hướng nơi đây trở thành điểm đến văn hóa, gắn với hoạt động của Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh và thành cổ Vinh.
Trong ba cổng, Tiền Môn còn nguyên vẹn hơn cả. Phía sau cổng là sân vận động Vinh, nơi CLB bóng đá Sông Lam Nghệ An thường thi đấu, còn lầu phía trên được dựng trên bốn cột gỗ lớn.
Hai bên cổng khắc câu đối của danh nhân Đào Tấn, người từng giữ chức Tổng đốc An – Tĩnh (Nghệ An – Hà Tĩnh). Câu đối đã phát lộ nguyên vẹn nhưng hơi mờ. Quanh Tiền Môn có nhiều cổ thụ, người dân cho rằng khi tu bổ cần hạ độ cao cây xà cừ lớn phía sau cổng và cắt hết cành cao, đề phòng mưa bão làm cây đổ, sập di tích.
Cách Tiền Môn 500 m, Tả Môn nằm trên đường Đào Tấn, cạnh Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, xung quanh có nhiều quán ăn sáng, lán bán nước, đồ ăn vặt và quà lưu niệm. Tường thành tại đây nứt nẻ từ lâu chưa được khắc phục, nhiều vị trí bị cỏ cây, rêu phong bám phủ.
Từ năm 2021, nhà chức trách lắp hàng rào inox để bảo vệ các cổng thành, đồng thời bố trí hệ thống đèn chiếu sáng tạo điểm nhấn cho di tích về đêm.
Hữu Môn cũng nằm trên đường Đào Tấn, cách cửa Tiền 500 m, được xây bằng gạch với lối đi dạng vòm cuốn. Trước đây khu vực cổng từng được tận dụng làm một làn đường cho phương tiện qua lại, nay được quây lại để hạn chế tác động đến công trình.

Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Cần, nguyên Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, tác giả nhiều sách về lịch sử TP Vinh, cho biết khi trùng tu cần làm rõ Hữu Môn trước đây có vọng lâu như Tiền Môn hay không. Theo ông, một bức ảnh tư liệu ông sưu tầm cho thấy ít nhất một cổng thành không có vọng lâu.
Ông Cần kiến nghị: “Thành cổ Vinh chỉ có Tiền Môn xây vọng lâu vì đây là cổng hướng nam, dành cho vua. Hai cổng còn lại không có vọng lâu. Tả Môn đã được tu bổ, có xây vọng lâu nên nay tạm giữ nguyên. Với Hữu Môn, khi tôn tạo không nên xây vọng lâu mà chỉ cần phục dựng phần phía trên cổng”.
Cách Hữu Môn khoảng 100 m là mộ Đội Cung, cũng nằm trong danh mục đề xuất. Đội Cung (1903-1941), tên thật Nguyễn Văn Cung, chỉ huy cuộc binh biến Đô Lương ngày 13/1/1941 nhưng thất bại, bị bắt và xử bắn ngày 25/4/1941 tại Vinh.
Theo ông Cần, đây là nơi an táng Đội Cung cùng ba chiến sĩ, trong khi bia mộ hiện chỉ có ảnh và tên Đội Cung. Ông đề nghị đợt tu bổ tới làm lại bia, ghi đủ tên cả bốn người.
Hạng mục còn lại là bốt gác Nhà lao Vinh trên đường Đào Tấn, cạnh khuôn viên Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, thuộc cụm di tích quốc gia thành cổ Vinh. Bốt gác do UBND phường Thành Vinh quản lý, hiện xuống cấp và bị cây cối, cột điện, dây điện, biển quảng cáo, quán nước che khuất.
Nhà lao xây năm 1804, thời Pháp thuộc là một trong những nhà tù trọng yếu từng giam giữ nhiều tù chính trị, nhất là trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930-1932.
Bên ngoài, hệ thống hào quanh thành nay được xây kiên cố, hai bên mọc lên nhiều nhà cao tầng. Tuy vậy, ô nhiễm vẫn tái diễn dù hào nhiều lần được nạo vét, cải tạo, có lúc nước đen đặc bùn thải, bốc mùi hôi và rác tràn xuống lòng hào sau những trận mưa lớn gây ngập cục bộ.
Nguyễn Quế (tổng hợp)
