Bên Ruông, xã Sơn Tây Hạ (Quảng Ngãi), hai nghệ nhân người Ca Dong vừa phục dựng một cây đàn nước dài gần 9 m, dùng chính dòng chuyển từ Thác Lụa để kéo gần 40 ống tre và vào nhau, tạo thành bản nhạc không lời giữa núi rừng.
- Nhà hai tầng kiên cố ở Lai Châu bị lũ cuốn sập trong lũ dữ
- Giá dầu thế giới lao dốc sau thông điệp tích cực từ Tổng thống Mỹ
- Một vùng đất ven sông Lam chuẩn bị bước vào cuộc đấu thầu lớn
Dòng nước từ khoảng cao 300 m đổ xuống Ruông, được dẫn qua ống tre vào một chiếc Nhẫn đặt nghiêng. Khi đầy nước, chất lượng tăng lên khiến nó xuống rồi xả nước rồi tự trở về vị trí cũ, chu trình đó lặp lại liên tục, kéo và thả lỏng một sợi dây nối với các ống tre cùng đá đối trọng.
Chính lực kéo tạo ra các ống tre dao động, va vào nhau và phát ra âm thanh: ống dài tạo âm trầm, ống ngắn phát âm cao, hình thành nhiều độ cao khác nhau giữa không gian tĩnh lặng của Khu du lịch sinh thái Dải lụa. “Chơi nước còn sóng thì đàn còn vang. Khi các bộ phận bị trôi đi, người làm chỉ cần chỉnh lại để đàn tiếp tục chuyển động”, nghệ nhân Đinh Văn Trí nói.
Công trình do ông trí cùng nghệ nhân Đinh Văn Khoen xây dựng theo đề nghị của chính quyền địa phương, đặt tại điểm du lịch hồ Rà Hách – sống Ruông. Trước đây, toàn bộ đàn kể kể cả suối nước nước, đều làm từ tre, vỏ cây hoặc mo cau; Lần khôi phục này có thêm một số loại chi tiết kim loại để tăng độ bền, nhưng nguyên lý hoạt động vẫn được giữ nguyên như cũ.
Người Ca Dong từng đặt loại đàn này gần lối thoát hoặc nương rẫy, vừa để tạo ra âm thanh thư giãn sau giờ lao động, vừa xua đuổi chim thú vị ngủ mùa ngủ. Vì phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên và mất nhiều công chế, mỗi làng trước đây thường chỉ có một hoặc hai cây đàn như vậy.
Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, tác giả cuốn “Dấu xưa eo thon núi – Một vùng bản sắc Ca Dong”, cho biết loại đàn này có tên gọi Akhung đheak, được ghép từ nhiều ống nứa, để ô dài ngắn khác nhau. Ngoài công dụng giải trí và bảo vệ mùa yên, đàn còn gắn với ngưỡng sống tín ngưỡng của người Ca Dong, những người tin rằng âm thanh của nó giúp thần rừng, thần núi và thần nước vui tai, phù hộ cho dân làng. Trước khi chế tác, người làm đàn thường thực hiện nghi lễ cúng thần.
Trong dân gian vẫn lưu truyền quan niệm rằng tiếng phổ thông có thể báo hiệu những chuyện trái với luật liên tục ở làng. Chính những yếu tố tín ngưỡng ấy từng suy đàn nước được xem là nhạc cụ linh thiêng, không phải ai cũng có thể làm.
Người Ca Dong sinh sống lâu đời trên dãy Trường Sơn, tập trung tại khu vực Nam Trà My, Bắc Trà My, Sa Thầy, Ngọc Hồi, Kon Plông và các xã thuộc huyện Sơn Tây cũ, với khoảng 20.000 người hiện sinh sống tại Quảng Ngãi. Cư trú giữa vùng núi cao, nhiều sông ngòi, cộng đồng này vẫn được lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, nhưng không ít làn sóng dân ca và nhạc cụ dân gian, trong đó có đàn nước, đang dần dần mai một.
Việc xây dựng, theo ông Cao Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy Sơn Tây Hạ, gặp không ít khó khăn vì ngày càng ít người nhận được kỹ thuật chế tác. Mô hình hiện tại trước mắt được dùng làm điểm nhấn tại hồ Rà Hách – thùng Ruông. ” Địa phương sẽ tiếp tục nghiên cứu, phục dựng đầy đủ hơn để giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Ca Dong”, ông Tiến nói.
Phan Sơn (tổng hợp)
