Sau vụ ông Đặng Ngọc Thảo, nguyên Giám đốc Công ty giám định P-Lab, bị bắt trong đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, nhiều người bắt đầu tìm hiểu hành trình thực sự của một viên kim cương từ mỏ đến thị trường.
- Khi cây gậy được rút ra để trả lời cho một cú phanh gấp
- Khởi tố 47 bị can trong vụ sai phạm dự án đường dây 500kV mạch 3
- Hải Phòng: Chủ nhà nghỉ và lễ tân lĩnh án tù vì chứa mại dâm
Chuỗi cung ứng kim cương thế giới chia thành hai nhánh: đá thô đi thẳng đến thị trường đích, và đá đã qua chế tác đi theo một lộ trình khác qua nhiều quốc gia. Chính sự phức tạp của hành trình này, cùng cách thức mua bán theo lô phổ biến trong ngành, đã mở ra không ít kẽ hở cho gian lận.
Nga hiện là nước khai thác kim cương thô nhiều nhất thế giới, theo dữ liệu của cơ chế chứng nhận quốc tế Tiến trình Kimberley, chiếm 32% sản lượng toàn cầu, tương đương 37,3 triệu carat trong năm 2024. Botswana đứng thứ hai với 28,2 triệu carat, còn Angola, Canada và Cộng hòa Dân chủ Congo theo sau; chỉ riêng Nga và Botswana đã chiếm hơn nửa sản lượng đá thô của cả thế giới.
Từ các mỏ, đá thô được đưa tới những trung tâm giao dịch lớn ở Dubai, Antwerp và Hong Kong trước khi tỏa đi các thị trường đích. Dubai đã vươn lên thành điểm trung chuyển xuất khẩu đá thô lớn nhất thế giới trong năm 2024, với 85,7 triệu carat được tái xuất, trị giá 9,83 tỷ USD.
Ở nhánh chế tác, phần lớn đá thô đổ dồn về Ấn Độ, nơi có đến 90% hoạt động cắt và đánh bóng kim cương của thế giới diễn ra tại thành phố Surat, bang Gujarat. Từ đây, thành phẩm tiếp tục được xuất sang Antwerp, Hong Kong và chợ Thủy Bối ở Thâm Quyến để phân phối ra thị trường.
Nhánh gia công này lại rất nhạy với biến động địa chính trị, vì ngành đánh bóng kim cương ở Surat phụ thuộc lớn vào nguồn đá thô từ Nga. Khi Mỹ và nhóm G7 áp lệnh trừng phạt lên kim cương Nga, thành phố này lập tức chịu ảnh hưởng: theo ghi nhận của Rapaport Magazine, số đơn hàng đổ vào Surat sụt giảm, nhiều xưởng phải đóng cửa và thợ gia công mất việc.
Giữa thị trường vốn có độ phân hóa cao và mang nặng cảm tính này, bảng giá tham chiếu do Tập đoàn Rapaport (Mỹ) niêm yết từ năm 1978 vẫn được phần lớn giới trong ngành tham khảo. Bảng giá này được cập nhật vào tối thứ Năm hằng tuần theo giờ New York và phân phối qua sàn giao dịch RapNet, ghi nhận mức giá chuẩn cho kim cương đánh bóng theo trọng lượng, màu sắc và độ tinh khiết.
Nhưng bảng giá ấy hiếm khi phản ánh đúng giá giao dịch thật. Theo chính Rapaport, đây chỉ là mức giá chào hàng ở mức cao, thường cao hơn đáng kể so với giá mua bán thực tế, nên phần lớn được dùng làm điểm khởi đầu để thương lượng; trên thị trường, dân buôn thường mua với mức chiết khấu sâu, dao động 20-40% thấp hơn giá Rapaport.
Các tay buôn lớn cũng thường không mua từng viên riêng lẻ mà mua theo lô, và chính cách mua bán này đã mở đường cho nhiều mánh khóe gian lận. Khi nhiều viên bị trộn chung, giá bình quân từng viên bị kéo xuống và các bên khó lòng soi kỹ từng viên một, khiến lô hàng trở thành nơi lý tưởng để giấu kim cương nhân tạo, đá đã qua xử lý hoặc đá đi kèm giấy chứng nhận sai lệch lẫn vào đá “sạch”. Đá càng nhỏ càng khó kiểm tra, và đó cũng là kênh mà đá nhân tạo dễ trà trộn nhất.
Lỗ hổng này từng bị lợi dụng không ít lần trong thực tế. Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA) từng ghi nhận trường hợp đá bị mài lại để xóa mã khắc laser cũ nhằm che giấu nguồn gốc thật, hoặc đá nhân tạo bị khắc trộm số báo cáo của một viên kim cương tự nhiên khác rồi mang đi cấp giấy mới để bán như hàng thật.
Phan Sơn (tổng hợp)
