Hơn 1.000 năm trước, Tể tướng Trương Duyệt thời Đường đã viết “Tiền bản thảo”, chỉ rõ bản chất hai mặt của tiền bạc. Qua năm câu chuyện lịch sử xoay quanh đạo, đức, nghĩa, lễ, nhân, người xưa để lại những nguyên tắc sử dụng tiền giúp tiền sinh sôi, không trở thành nguồn tai họa cho con người.
- Sanae Takaichi phản pháo Trung Quốc: “Không thể chấp nhận” lệnh siết xuất khẩu với Nhật Bản
- Thái Lan áp đặt lệnh giới nghiêm sau loạt vụ đánh bom trạm xăng ở miền Nam
- Nhận định hành vi rượt chém vợ con Bắc Ninh có dấu hiệu giết người
1. Đạo: Một tích một tán – tiền phải được lưu thông mới sinh sôi
Trong “Tiền bản thảo”, Trương Duyệt ví tiền như một vị thuốc có “vị ngọt, tính nhiệt và có độc”. Vị ngọt nằm ở chỗ tiền giúp con người ăn no, mặc ấm, có nhà cửa che mưa nắng, được tự do lựa chọn cuộc sống. Nhưng cũng chính tiền khiến con người dễ say mê, điên cuồng, chỉ biết đến lợi ích trước mắt, để rồi “trúng độc” lúc nào không hay. Theo Trương Duyệt, mấu chốt không nằm ở việc có tiền hay không, mà là cách sử dụng tiền.
Câu chuyện của Phạm Lãi là minh chứng rõ nhất cho “đạo dùng tiền”. Sau 20 năm phò tá Việt vương Câu Tiễn khôi phục quốc gia, Phạm Lãi không nhận bất kỳ ban thưởng nào, hai bàn tay trắng rời đi. Sang nước Tề, ông gây dựng cơ nghiệp từ con số không, buôn bán phát đạt đến mức được Tề vương mời làm tướng quốc. Nhưng một lần nữa, Phạm Lãi lại phân phát toàn bộ gia sản, trả lại ấn tín, đưa gia đình rời đi.
Trong suốt 19 năm, Phạm Lãi ba lần tích lũy gia tài nghìn lượng vàng, rồi ba lần chủ động phân tán. Với ông, tiền không phải thứ để nắm chặt, mà là dòng chảy cần được vận hành. Người đời sau tôn ông là Thương Thánh, không chỉ vì tài kinh doanh, mà vì khả năng làm chủ đồng tiền. Như câu thơ của Lý Bạch: “Thiên kim tán tận hoàn phục lai” – khi hiểu đúng đạo của tiền, ngàn vàng có mất đi cũng sẽ quay trở lại.
2. Đức: Không coi tiền là báu vật, phúc lộc tự nhiên tìm đến
Nếu Phạm Lãi đại diện cho đạo lý “tiền phải lưu thông”, thì Lý Giác lại là minh chứng cho việc “không coi tiền là báu vật”. Là người buôn lương thực, Lý Giác chọn cách làm ăn khác thường: đưa thăng đấu cho khách hàng tự cân đong, không gian lận, không nâng giá theo thị trường, mỗi đấu chỉ lấy lãi hai xu để nuôi dưỡng cha mẹ.
Trong bối cảnh nhiều thương nhân cùng nghề sử dụng thăng đấu khác nhau để trục lợi, cách làm của Lý Giác bị xem là “dại dột”. Thế nhưng, chính sự trung thực ấy lại khiến ông ngày càng giàu có. Nhiều năm trôi qua, gia sản tích tụ một cách tự nhiên, không phải nhờ mánh khóe, mà nhờ niềm tin của người mua.
Người cha của Lý Giác từng ngạc nhiên hỏi con vì sao để khách tự đong mà vẫn phát đạt. Câu hỏi ấy phản ánh một sự thật: khi không đặt tiền lên trên đạo đức, tiền lại đến bền vững hơn. Lý Giác sống hơn trăm tuổi, cả đời không đổi nghề, thân thể nhẹ nhàng, khỏe mạnh. Người xưa tin rằng, đó không chỉ là kết quả của lối sống, mà còn là phúc báo từ việc kinh doanh bằng đức.
Câu chuyện của Lý Giác cho thấy, tiền không phải báu vật tối thượng. Khi con người buông bỏ tâm tham, giữ sự ngay thẳng, tiền sẽ trở thành người bạn đồng hành, chứ không phải kẻ thống trị cuộc đời.
3. Nghĩa: Lấy bỏ hợp lý, tiền bất nghĩa không thể giữ
Tú tài họ Chu thời Minh sống trong cảnh nghèo khó, thuê nhà ở tạm. Khi vợ phát hiện hai nén bạc dưới bếp lò, niềm vui đến rất nhanh, nhưng cũng bị dập tắt ngay. Tú tài Chu cho rằng đó là “tiền bất nghĩa”, không thể chiếm làm của riêng. Ông viết lên hai nén bạc dòng chữ: “Nếu là tiền của tôi, hãy đưa cho tôi một cách rõ ràng minh bạch”, rồi mang theo ra bến đò, ném xuống sông.
Hành động ấy tưởng như cổ hủ, thậm chí ngốc nghếch, nhưng lại thể hiện rõ quan niệm “lấy bỏ hợp lý”. Với người xưa, tiền chỉ có giá trị khi hợp nghĩa. Chiếm đoạt thứ không thuộc về mình, dù không ai biết, cũng là tự làm tổn hại phúc phần.
Câu chuyện tiếp diễn đầy bất ngờ: hai nén bạc được vớt lên, nhập vào kho phủ vì có chữ khắc. Đến kỳ thi hương, khi tú tài Chu đỗ cử nhân, quan Thái thú đặt bạc làm quà, và đúng hai nén bạc ấy lại xuất hiện trước mặt ông. Sau này, ông tiếp tục thi đỗ tiến sĩ.
Người xưa tin rằng, tiền hợp nghĩa sẽ tìm đúng chủ. Câu nói “người quân tử yêu tiền, dùng đạo để lấy” không phải lời răn suông, mà là nguyên tắc sống. Trong cách nhìn ấy, sự thành đạt của tú tài Chu không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của việc giữ trọn chữ nghĩa với tiền bạc.
4. Lễ: Không tham tiền của không phải của mình
Tạ Đình Ân, thương nhân thời Thanh, được người đời gọi là Tây Lão Gia bởi sự nghĩa khí và chính trực. Xuất thân nghèo khó, ông bôn ba khắp Tứ Xuyên, Phúc Kiến, Quảng Đông để làm ăn. Một lần, khi bán sợi đay tại Phúc Kiến, ông phát hiện khách hàng trả thừa số tiền bằng một nửa tiền hàng.
Trong khi nhiều người khuyên giữ lại, Tạ Đình Ân chọn cách tìm bằng được người mua để hoàn trả. Ông đi khắp thành, gõ từng cửa hàng vải, cuối cùng cũng gặp được vị khách. Sự trung thực ấy khiến người mua cảm phục, trở thành bạn hàng thân thiết và giới thiệu thêm nhiều khách khác.
Chính từ việc “không tham tiền của không phải của mình”, Tạ Đình Ân xây dựng được chữ tín – nền tảng quan trọng nhất trong kinh doanh. Chỉ trong chưa đầy 20 năm, ông trở thành đại phú Phủ Châu. Người xưa coi đó là biểu hiện của chữ “lễ”: biết giữ chừng mực, không vì lợi nhỏ mà đánh mất danh dự.
Câu chuyện của Tạ Đình Ân nhấn mạnh một điều: tiền có thể đến nhanh nhờ mánh khóe, nhưng chỉ chữ tín mới giữ được sự giàu có lâu dài.
5. Nhân: Che ô cho người trong ngày mưa
Hồ Tuyết Nham, doanh nhân cuối thời Thanh, được biết đến không chỉ bởi tài kinh doanh, mà bởi tinh thần nhân nghĩa. Khi một thương nhân gặp khó khăn, sẵn sàng bán rẻ toàn bộ gia sản để xoay vốn, Hồ Tuyết Nham không tận dụng cơ hội ấy để trục lợi. Ông mua lại tài sản với giá thị trường, cho phép người kia chuộc lại khi có điều kiện.
Với nhiều người, đây là quyết định khó hiểu. Nhưng Hồ Tuyết Nham kể lại câu chuyện thuở trẻ: từng dùng chung chiếc ô với người lạ trong mưa, rồi dần dần, khi ông quên mang ô, lại có người khác sẵn sàng che cho ông. Theo ông, nếu sẵn sàng cầm ô đưa cho người khác, sẽ có ngày người khác cầm ô đưa lại cho mình.
Hồ Tuyết Nham coi việc giúp người trong lúc hoạn nạn không chỉ là kinh doanh, mà là cứu một gia đình. Chính sự nhân nghĩa ấy khiến ông được quan lại và dân chúng tin tưởng, sự nghiệp ngày càng mở rộng. Vài năm sau, vị thương nhân kia chuộc lại gia sản và trở thành đối tác trung thành.
Người xưa tin rằng, tiền đi theo người có nhân. Khi dùng tiền để giúp người qua cơn mưa, tiền sẽ quay lại dưới hình thức bền vững hơn nhiều lần.
Theo: Vạn Điều Hay
