Châu Lộc, Nghệ An – Chính quyền và cộng đồng người Thái đang phục dựng lễ Xỏ Nặm Phạ, nghi lễ cầu mưa gắn với ruộng đồng, nguồn nước và đời sống tinh thần của bản làng.
- Có những chuyện, đặt xuống mới nhẹ lòng
- Sầu riêng giá 20.000 đồng/kg: Chuyện gì đang xảy ra?
- Điện thoại hao pin, nóng máy bất thường có thể là dấu hiệu đáng lo
Trong tiếng Thái, “nặm” nghĩa là nước, “phạ” nghĩa là trời, còn “Xỏ Nặm Phạ” là “xin nước trời”. Nghi lễ thể hiện quan niệm của cư dân nông nghiệp về sự phụ thuộc vào thiên nhiên, đồng thời gửi gắm mong ước trời đất thuận hòa, mùa màng tốt tươi và bản làng bình yên.
Châu Lộc là xã miền núi đặc biệt khó khăn ở phía Tây Nghệ An, được thành lập trên cơ sở hợp nhất xã Liên Hợp và xã Châu Lộc. Toàn xã có 8 xóm, bản với hơn 7.200 người thuộc 3 dân tộc Kinh, Thái, Thổ; người Thái chiếm khoảng 89%.
Cuộc sống nơi đây từ lâu gắn với ruộng nước, nương rẫy, sông suối và rừng nên nguồn nước, thời tiết có vai trò quan trọng trong sản xuất cũng như sinh hoạt tinh thần.
Khi hạn hán kéo dài, ruộng đồng khô cạn, cây cối héo úa, người Thái xưa tổ chức tục cầu mưa Xỏ Nặm Phạ để mong có nước và một mùa vụ thuận lợi.
Theo tư liệu về tục cầu mưa của người Thái ở vùng huyện Quỳ Hợp cũ, nghi lễ mang tính cộng đồng rõ nét. Người già, người trẻ, đàn ông, phụ nữ cùng thành đoàn, đi qua các nhà trong bản và cất những bài đồng dao cầu mưa bằng tiếng Thái.
Lời hát, câu chúc được trao từ nhà này sang nhà khác, cùng hướng tới mong muốn trời đổ mưa, ruộng đủ nước, mùa màng tươi tốt, gia súc sinh sôi và bản làng no ấm.
Ở Châu Lộc hiện nay, ký ức ấy vẫn được người cao tuổi, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa lưu giữ qua lời kể.
Ông Lô Văn Vinh, Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích, nói: “Chúng tôi rất phấn khởi khi chính quyền phục dựng và bảo tồn Xỏ Nặm Phạ. Như vậy, bản sắc tốt đẹp của đồng bào Thái sẽ được trao truyền tốt hơn trong đời sống hiện nay”.
Đưa nghi lễ trở lại với cộng đồng
Việc phục dựng Xỏ Nặm Phạ được triển khai không chỉ như một hoạt động trình diễn. Trong tháng 9/2026, xã Châu Lộc dự kiến thực hiện khảo sát, thu thập tư liệu, tập huấn và truyền dạy kỹ năng thực hành nghi lễ, nghi thức, trò chơi, trình diễn dân gian.
Năm nghệ nhân cùng khoảng 80 học viên người Thái sẽ tham gia chương trình. Thành phần gồm thầy cúng, thầy mo, người biết thổi khèn, sáo, hát nhuôn, lăm Thái, người dệt thổ cẩm và những người có khả năng thực hành các nội dung văn hóa liên quan đến lễ hội.
Nghệ nhân Đinh Thị Minh Nguyệt, ở xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An, cho rằng việc phục dựng và thực hành nghi lễ trong đời sống sẽ làm phong phú đời sống tinh thần cộng đồng, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và những giá trị văn hóa cha ông từng gìn giữ.
Với người Thái, Xỏ Nặm Phạ không chỉ là nghi lễ cầu mưa mà còn thể hiện sự tôn trọng thiên nhiên và ước vọng về cuộc sống đủ đầy. Những lời cầu mưa gắn với ruộng đồng, cây lúa, vật nuôi và mong muốn một năm bình an.
Lễ hội cũng tạo không gian để các thế hệ gặp gỡ, trao truyền tri thức và cùng thực hành văn hóa. Tiếng Thái, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, trang phục và trò chơi dân gian cùng góp phần tạo nên không gian sinh hoạt chung.
Ông Nguyễn Tất Kiên, Chủ tịch UBND xã Châu Lộc, cho biết cộng đồng được xác định là chủ thể của quá trình bảo tồn. Già làng, trưởng bản, thầy mo, thầy cúng, Người có uy tín, nghệ nhân và người am hiểu văn hóa Thái sẽ cùng trao đổi để thống nhất cách phục dựng, với mục tiêu giữ giá trị gốc, hạn chế sân khấu hóa và không làm biến đổi bản chất lễ hội.
Trong khoảng 80 học viên, nhiều người trẻ được lựa chọn để tiếp nhận tri thức từ thế hệ trước. Đây là cơ sở để Xỏ Nặm Phạ không dừng ở một lần tái hiện mà tiếp tục được thực hành trong cộng đồng.
Ngày 20/9/2026, lễ hội cầu mưa Xỏ Nặm Phạ sẽ được tổ chức tại xã Châu Lộc, tỉnh Nghệ An, trong chương trình bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc Thái.
Từ ký ức về lời cầu mưa đến hoạt động thực hành hôm nay, Xỏ Nặm Phạ đang trở thành không gian để người Thái gìn giữ và trao truyền bản sắc văn hóa cho thế hệ sau.
Nguyễn Hiền (tổng hợp)
