Tục thờ cá Ông (cá voi) giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của ngư dân ven biển Nghệ An, thể hiện niềm tin, lòng tri ân và ước vọng về những chuyến biển bình an, no đủ.
- Quả chay, chuối xanh: Hai thực phẩm dân dã giàu dưỡng chất
- Bình minh trên bãi triều hút hàng nghìn du khách mỗi cuối tuần
- Thanh Hóa vận hành hồ chứa trước đợt mưa lớn
Theo quan niệm dân gian của cộng đồng ngư dân, cá Ông là loài vật linh thiêng, được xem là vị phúc thần bảo hộ, cứu giúp con người khi gặp nguy nan giữa biển khơi. Từ niềm tin ấy, tục thờ cá Ông đã hình thành và được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một nét tín ngưỡng đặc trưng gắn với đời sống cư dân miền biển.
Nhiều miếu, lăng mộ cá voi dọc bờ biển
Huyện Diễn Châu cũ, tỉnh Nghệ An, hiện có 6 miếu và lăng mộ cá voi phân bố dọc các xã ven biển. Những địa điểm này tập trung chủ yếu tại các địa bàn An Châu, Diễn Ngọc, Diễn Châu và Hải Châu, mỗi nơi đều gắn với những câu chuyện và giá trị lịch sử riêng.
Trong đời sống tinh thần của ngư dân, các miếu thờ và lăng mộ cá Ông giữ vị trí đặc biệt. Đây không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là không gian lưu giữ phong tục, niềm tin và những ký ức gắn bó lâu đời của cộng đồng cư dân ven biển.
Ông Nguyễn Văn Tuấn, ở xóm Hải Đông, xã Diễn Châu, người có nhiều năm gắn bó với nghề biển, cho biết với người dân miền biển, tục thờ cá voi được nối truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Qua thời gian, phong tục ấy được cộng đồng ngư dân gìn giữ, bồi đắp thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng biển.
Đáng chú ý, đền Làng Hiếu tại phường Cửa Lò hiện là nơi thờ nhiều cá voi nhất Nghệ An. Tại đây đang lưu giữ xương cốt và thờ phụng 85 ngôi mộ cá Ông.
Vào dịp đầu năm mới, ngư dân vùng biển Diễn Châu tổ chức lễ hội cầu ngư với không khí trang trọng, mang đậm sắc thái tâm linh. Người dân cầu mong mưa thuận gió hòa, trời yên biển lặng, những chuyến ra khơi thuận lợi và việc đánh bắt đạt năng suất cao.
Phong tục thờ cúng cá Ông vì thế không chỉ gắn với niềm tin về sự bảo hộ trên biển. Đây còn là cách cộng đồng ngư dân bày tỏ lòng tri ân, gửi gắm khát vọng về cuộc sống no đủ, thanh bình và duy trì một nét sinh hoạt truyền thống trong đời sống văn hóa tâm linh.
Ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa địa phương, cho biết tục thờ cá Voi, còn được gọi là tục thờ cá Ông hoặc Nam Hải Đại tướng quân, là một tín ngưỡng dân gian đặc trưng và phổ biến của cư dân vùng biển. Tín ngưỡng này phân bố từ Thanh Hóa đến các tỉnh miền Nam và Nam Bộ.
Theo ông Kiểm, ngư dân xem cá voi là vị phúc thần có vai trò bảo hộ, cứu giúp con người khi gặp hoạn nạn, sóng to gió lớn. Việc thờ cúng cá Ông cũng thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tri ân và mong ước về một năm ra khơi bình an, tôm cá đầy khoang.
Quan niệm dân gian về cá voi dạt bờ
Đối với ngư dân tại các địa phương như Diễn Châu, Hải Châu và An Châu, cá voi chết dạt vào bờ được xem là một điềm lành theo quan niệm dân gian. Người dân tin rằng vùng đất ấy được thần cá chọn làm nơi yên nghỉ và phó thác việc an táng.
Từ quan niệm đó, mỗi khi phát hiện cá Ông dạt vào bờ, cộng đồng ngư dân thường tổ chức an táng và thờ phụng. Theo kinh nghiệm dân gian được lưu truyền, sự xuất hiện của cá Ông được gắn với mong ước về những chuyến biển thuận lợi và an toàn hơn.
Ông Đào Hồng Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Diễn Châu, khẳng định tục thờ cá Ông là một nét văn hóa đặc trưng của ngư dân miền biển Diễn Châu. Theo ông, đây là tín ngưỡng và phong tục cần được bảo tồn, phát huy để góp phần xây dựng bản sắc văn hóa riêng cho từng vùng miền.
Người dân xã Diễn Châu, thuộc địa bàn xã Diễn Ngọc cũ, đến nay vẫn truyền nhau những câu chuyện mang màu sắc huyền bí về cá Ông. Trong đó có câu chuyện vào năm 1984, một người dân địa phương ra khơi và vớt được một con cá voi lớn, trên mình có chữ Nho cùng những hàng tóc lạ.
Sau đó, ngư dân đã đưa cá về và cùng bà con lập miếu để thờ phụng. Miếu thờ Ngư Ông tại xã Diễn Châu được dựng sát cửa Lạch Vạn, hướng ra biển, gắn bó với đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương.
Qua thời gian, người dân tiếp tục đưa về miếu nhiều bộ cốt cá voi để lưu giữ và thờ cúng. Trước mỗi chuyến ra khơi hoặc vào lộng, nhiều ngư dân sắm lễ vật, thắp hương thành kính, cầu mong các vị thần phù hộ cho sóng yên biển lặng và một mùa đánh bắt bội thu.
Những phong tục ấy được duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành một phần trong đời sống tinh thần của cư dân vùng biển. Cùng với hoạt động lao động, bám biển, tín ngưỡng thờ cá Ông tiếp tục gắn kết cộng đồng bằng những giá trị văn hóa được lưu truyền từ quá khứ.
Giá trị văn hóa – tín ngưỡng bền vững
Tục thờ cá Ông phản ánh quá trình giao thoa và biến dưỡng văn hóa tại các vùng đất ven biển. Qua một cổ tục được gìn giữ lâu đời, người dân thể hiện quan niệm về sự biết ơn, tinh thần đền ơn đáp nghĩa và mối quan hệ gắn bó giữa cộng đồng với biển cả.
Với ngư dân Nghệ An, cá Ông không chỉ xuất hiện trong những câu chuyện dân gian hay không gian thờ tự. Tín ngưỡng này còn gắn với những mong ước bình dị về sự bình an, những chuyến biển thuận lợi và cuộc sống đủ đầy.
Từ các miếu thờ, lăng mộ cá voi đến lễ hội cầu ngư và những phong tục trước mỗi chuyến ra khơi, tục thờ cá Ông vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng ven biển Nghệ An. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị phù hợp của tín ngưỡng dân gian này cũng góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa riêng của cư dân miền biển.
Nguyễn Quế (tổng hợp)
