Từng có thời điểm phải vào rừng đào củ mài ăn thay ngô, sắn, ông Hàng A Sở, 71 tuổi, ở Sơn La đã chuyển sang trồng mận hậu, cam đường canh, xây dựng vườn cây ăn quả rộng khoảng 8 ha, mang lại thu nhập 2,2-3,2 tỷ đồng mỗi năm sau khi trừ chi phí.
- Nhãn “Ngọc Linh” trên sản phẩm của kênh “Già làng Tây Nguyên”
- Hai học sinh tử vong trong vụ việc tại giếng Giáng
- Ăn thực phẩm giàu sắt thế nào để cơ thể hấp thu tốt hơn?
Hành trình chuyển đổi từ nương ngô, sắn sang trồng cây ăn quả
Hơn 30 năm trước, vợ chồng ông Hàng A Sở, người Mông ở tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La, quanh năm trồng ngô, sắn trên nương nhưng cuộc sống vẫn thiếu thốn. Đất dốc, cây trồng ngắn ngày cho năng suất thấp, giá bán bấp bênh, trong khi gia đình có bốn người con cần chăm lo. Có lúc, vợ chồng ông phải vào rừng đào củ mài ăn thay lương thực.
Trăn trở trước cuộc sống khó khăn, ông Sở quyết tâm tìm loại cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai địa phương và có giá trị kinh tế cao hơn.
Trong thời gian làm cán bộ đoàn, qua những chuyến đi đến các vùng trồng mận, ông nhận thấy mận hậu được người tiêu dùng ưa chuộng và có tiềm năng phát triển thành sản phẩm hàng hóa. Năm 1993, ông đưa cây mận hậu về trồng thử. Đến năm 1998, diện tích mận của gia đình đã mở rộng lên hơn 4 ha, dần trở thành nguồn thu chính. Nhiều hộ dân trong vùng cũng bắt đầu trồng theo.
Tuy nhiên, thời gian đầu, người trồng chủ yếu chăm sóc cây theo kinh nghiệm, chưa nắm vững kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa và cân đối dinh dưỡng. Cây phát triển rậm rạp, quả nhiều nhưng chất lượng không đồng đều, hình thức chưa đẹp, ảnh hưởng đến giá bán.
Bước ngoặt đến khi ông Sở tham gia dự án ASODIA giai đoạn 2009-2014 và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa mận. Ông bắt đầu cắt bỏ những cành không cần thiết, giữ lại cành chính, tạo tán thông thoáng để cây tập trung dinh dưỡng nuôi quả.
Ban đầu, một số người quen không đồng tình vì cho rằng cắt bỏ nhiều cành sẽ ảnh hưởng đến cây. Dù vậy, ông vẫn kiên trì áp dụng kỹ thuật đã học và theo dõi sự thay đổi của vườn mận.
Sau khoảng ba năm, cây phục hồi, tán thấp và thông thoáng hơn, quả to, đẹp, đồng đều hơn. Sản lượng mỗi cây giảm từ 1-2 tạ xuống còn khoảng 70-80 kg, nhưng chất lượng quả được cải thiện, thuận lợi hơn cho việc thu hái và tiêu thụ.
Từ thực tế sản xuất, ông nhận ra hiệu quả kinh tế không chỉ phụ thuộc vào sản lượng mà còn ở chất lượng và giá bán. Ông tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, đốn tỉa với các hộ dân trong vùng, đồng thời hỗ trợ cây giống cho những gia đình khó khăn chưa có điều kiện đầu tư.
Năm 2013, nhằm đa dạng hóa cây trồng, ông đưa cam đường canh từ Hưng Yên về trồng thử. Do chưa có nhiều kinh nghiệm, ông thường xuyên hỏi người quen về kỹ thuật chăm sóc, quản lý bộ rễ, phòng bệnh vàng lá, thối rễ và điều tiết quá trình ra hoa, đậu quả. Qua từng mùa vụ, ông điều chỉnh phương pháp chăm sóc để phù hợp hơn với điều kiện khí hậu địa phương.
Hiện gia đình ông có khoảng 8 ha cây ăn quả, chủ lực là mận hậu và cam đường canh. Riêng cam được trồng trên khoảng 1,5 ha, cho sản lượng trung bình khoảng 30 tấn mỗi năm; vào những năm thuận lợi, sản lượng có thể đạt 50-60 tấn. Cam trồng tại Mộc Châu có thể chín sớm hơn khoảng 15-20 ngày so với một số vùng khác, tạo lợi thế khi tiêu thụ vào đầu vụ.
Tổng sản lượng mận hậu và cam đường canh của gia đình đạt khoảng 120 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí, mô hình mang lại thu nhập khoảng 2,2-3,2 tỷ đồng mỗi năm. Vườn cây còn tạo việc làm cho khoảng 15 lao động thường xuyên và 20-30 lao động thời vụ, với mức thu nhập khoảng 6-10 triệu đồng mỗi người mỗi tháng.
Dù đạt hiệu quả kinh tế, ông Sở cho biết người trồng mận ở Mộc Châu vẫn gặp nhiều khó khăn do thời tiết và thị trường. Năm 2024, mưa đá gây thiệt hại cho nhiều vườn. Năm Năm 2025, một số vườn sai quả nhưng thương lái không thu mua hết, khiến nhiều hộ phải để quả chín trên cây, không thu hồi đủ chi phí đầu tư.
Theo ông, người trồng mận chịu sức ép từ cả khâu sản xuất lẫn tiêu thụ: thời tiết bất lợi có thể làm giảm sản lượng, trong khi khi được mùa, đầu ra vẫn chưa chắc chắn. Việc thiếu vốn đầu tư sau những vụ sản xuất khó khăn cũng ảnh hưởng đến chất lượng vườn cây.
Ông mong địa phương có thêm cơ sở thu mua, chế biến để quả mận ngoài tiêu thụ tươi còn có thể được chế biến thành mận sấy và các sản phẩm khác. Theo ông, đa dạng hóa kênh tiêu thụ sẽ giúp nông dân giảm phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch, hạn chế tình trạng quả chín không bán được và yên tâm đầu tư chăm sóc vườn cây.
Ngày 12/10/2026 tại Hà Nội, ông Hàng A Sở được vinh danh trong lễ tôn vinh Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới. Với ông, đây là sự ghi nhận cho quá trình kiên trì tìm hướng sản xuất hiệu quả hơn, từ những nương ngô, sắn kém hiệu quả đến mô hình trồng cây ăn quả mang lại thu nhập hàng tỷ đồng mỗi năm.
Hoàng Hà (tổng hợp)
