Washington phát tín hiệu linh hoạt hơn về chương trình hạt nhân Iran, tạo thêm khoảng trống cho đối thoại. Nhưng sau những lần đàm phán đổ vỡ, hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về trừng phạt, an ninh hàng hải và chấm dứt chiến sự.
- Nam thiếu niên 15 tuổi lái ô tô tải rời nơi đỗ
- Du lịch Việt Nam mở rộng nguồn khách quốc tế
- Dàn cảnh san gạt đất, 4 kẻ cướp hơn 1,8 tỷ đồng ở Thái Nguyên
Ngày 6/10, Reuters đăng tải cuộc phỏng vấn với Phó tổng thống Mỹ JD Vance, trong đó ông cho biết Iran cần cắt giảm năng lực làm giàu uranium ở mức ‘có ý nghĩa’ để đáp ứng yêu cầu của Washington và chấm dứt chiến sự. Phát biểu này cho thấy Washington có thể không còn giữ nguyên yêu cầu Iran phải từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium. Theo nhà bình luận Caolán Magee của Al Jazeera, sự điều chỉnh lập trường ấy có thể tạo thêm dư địa cho thỏa hiệp.
“Lời kêu gọi cắt giảm hoạt động làm giàu uranium mà Phó tổng thống Mỹ đưa ra cho thấy hai bên vẫn có dư địa thỏa hiệp”, Magee nhận định.
Vấn đề hạt nhân từ lâu là một trong những điểm bất đồng lớn giữa Iran và phương Tây. Mỹ, Israel cùng các nước phương Tây cáo buộc Tehran tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Iran bác bỏ. Ngày 6/10, Reuters đăng tải cuộc phỏng vấn với Phó tổng thống Mỹ JD Vance, trong đó ông cho biết Iran cần cắt giảm năng lực làm giàu uranium ở mức ‘có ý nghĩa’ để đáp ứng yêu cầu của Washington và chấm dứt chiến sự. ước tính Iran sở hữu hơn 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60% khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân nước này hồi tháng 6/2025. Theo tiêu chuẩn của cơ quan này, lượng uranium đó có thể đủ để chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu. Iran còn có các kho uranium ở mức làm giàu thấp hơn.
Theo IAEA, Iran là quốc gia không có vũ khí hạt nhân duy nhất được cơ quan này ghi nhận sản xuất và tích trữ uranium làm giàu tới mức 60%. Mức này vượt giới hạn 3,67% được quy định trong thỏa thuận JCPOA năm 2015. Để chế tạo bom hạt nhân, uranium cần đạt mức làm giàu gần 90%. “Tôi không phải là nhà khoa học hạt nhân, nhưng tôi biết bạn không cần uranium làm giàu tới 60% cho bất kỳ hoạt động sản xuất năng lượng nào”, ông Vance nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Đây cũng là điều kiện quan trọng mà Washington đặt ra cho bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran. Tuy nhiên, yêu cầu này đã trở thành một trong những nguyên nhân khiến đàm phán bế tắc. Iran tuyên bố làm giàu uranium là quyền không thể nhượng bộ và cho rằng Mỹ chỉ đang theo đuổi một “mong muốn hão huyền”.
Lập trường có phần mềm mỏng hơn của Washington xuất hiện khi cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ đang đến gần. Kết quả bầu cử tháng 11 có thể quyết định quyền kiểm soát lưỡng viện Quốc hội. Giá xăng dầu tăng do chiến sự cũng tạo thêm sức ép đối với ông Trump và đảng Cộng hòa tại các bang cạnh tranh. Ông Vance đã tìm cách bảo vệ cách Tổng thống Trump xử lý xung đột, đồng thời kêu gọi cử tri không vì vấn đề này mà từ bỏ sự ủng hộ dành cho đảng Cộng hòa.
Khi điều kiện của hai bên chưa gặp nhau
Từ Tehran, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phát biểu trước các đại sứ nước ngoài ngày 4/10 rằng “chỉ có các cuộc đàm phán dựa trên công lý, công bằng” mới có thể chấm dứt xung đột. Theo Magee, tuyên bố này cho thấy Iran vẫn để ngỏ khả năng đối thoại. Cuối tháng 9, tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York, Iran từng đề xuất mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán. Tổng thống Trump đã bác bỏ đề xuất đó. Những tín hiệu mới từ Washington vì vậy chưa đồng nghĩa với việc hai bên đã tiến gần đến một thỏa thuận.
Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, cho rằng Mỹ có thể đang tập trung quá nhiều vào vấn đề uranium mà chưa đáp ứng những ưu tiên của Tehran. Một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục làm giàu uranium ở mức hạn chế sẽ gợi lại JCPOA, văn kiện được đàm phán dưới thời Tổng thống Barack Obama và đổ vỡ sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018.
Đầu năm nay, Mỹ và Iran được cho là đã tiến gần đến một thỏa thuận mới, nhưng tiến trình này sụp đổ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch không kích nhằm vào Tehran. Sau những lần đổ vỡ như vậy, theo ông Mabon, Iran có thể không còn xem uranium là vấn đề ưu tiên hàng đầu trong đàm phán. “Mỹ đang cố giảm bớt lập trường cứng rắn về vấn đề hạt nhân khi đàm phán với Iran, nhưng với Tehran, đây không phải điểm mấu chốt. Điều họ quan tâm là dỡ bỏ phong tỏa cảng biển, gỡ các lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt xung đột ở Lebanon”, nơi có lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn, ông nói.
Eo biển Hormuz cũng là một lợi ích chiến lược của Iran. Theo dữ liệu được Al Jazeera dẫn từ công ty phân tích hàng hải Kpler, lượng dầu vận chuyển từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, trong tháng 9/2026 đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh. Xuất khẩu dầu thô của toàn Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng đó. Sự phục hồi này có thể làm giảm sức ép buộc Mỹ nhanh chóng đạt thỏa thuận. Tuy nhiên, các vụ tấn công tiếp diễn vẫn đặt ra câu hỏi về độ an toàn của tuyến hàng hải quan trọng này. Ông Mabon nhận định việc Washington dịu giọng về uranium có thể phản ánh sự chưa chắc chắn của Mỹ về khả năng khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. “Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển đã thực sự thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận chặt chẽ hơn”, ông nói.
Trong khi đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố đàm phán với Washington là “vô ích”, đồng thời cáo buộc Mỹ lợi dụng đối thoại trong khi vẫn theo đuổi mục tiêu lật đổ chính phủ Iran. “Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi bước vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức giáng xuống đầu chúng tôi”, ông Pezeshkian nói.
Washington có thể điều chỉnh cách tiếp cận, nhưng khoảng cách giữa hai bên không chỉ nằm ở mức làm giàu uranium. Khi Mỹ đặt trọng tâm vào chương trình hạt nhân còn Iran yêu cầu gỡ trừng phạt, giải phóng tài sản và chấm dứt chiến sự, những tín hiệu mềm mỏng vẫn chưa đủ bảo đảm một lối thoát.
Hồng Sơn (tổng hơp)
