HTX Nghệ An: Gỡ nút thắt vốn, quản trị và liên kết để nâng giá trị nông sản

Nghệ An đang đứng trước yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động của các hợp tác xã (HTX), tập trung tháo gỡ khó khăn về nguồn vốn, quản trị và liên kết sản xuất nhằm gia tăng giá trị nông sản, mở rộng thị trường tiêu thụ và thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững.

Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh thành lập mới 200 HTX, trong đó có 160 HTX nông nghiệp, 35 HTX dịch vụ thương mại và 5 HTX thuộc các loại hình khác. Dù khu vực kinh tế tập thể đã có những đóng góp tích cực vào sản xuất và đời sống người dân, hiệu quả hoạt động giữa các địa bàn vẫn còn chênh lệch, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Nghệ An tìm hướng nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã

Thông qua các mô hình hợp tác, HTX, tổ hợp tác (THT) và hộ thành viên có điều kiện huy động thêm nguồn lực để đầu tư máy móc, thiết bị, mở rộng quy mô sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm và tìm kiếm đầu ra. Trong lĩnh vực lúa gạo, một số đơn vị như HTX Nông nghiệp và Dịch vụ tổng hợp Thọ Thành, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Liên Thành, HTX Dịch vụ nông nghiệp và Xây dựng Minh Thành, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Diễn Đồng đã cho thấy hiệu quả trong cung ứng dịch vụ, cơ giới hóa, bảo quản và tiêu thụ nông sản.

Tuy nhiên, sự phát triển của khu vực HTX chưa đồng đều và chưa khai thác hết tiềm năng sẵn có. Tại nhiều nơi, hoạt động của các đơn vị vẫn chủ yếu tập trung vào cung cấp dịch vụ đầu vào, trong khi vai trò tổ chức sản xuất, sơ chế, chế biến và kết nối tiêu thụ chưa được phát huy đầy đủ. Điều này khiến khoảng cách giữa năng lực sản xuất với khả năng thương mại hóa nông sản còn đáng kể, ảnh hưởng đến mức đóng góp của HTX đối với thu nhập người dân và kinh tế nông thôn.

Một trong những trở ngại đáng chú ý là nguồn lực tài chính của nhiều HTX còn hạn hẹp. Phần lớn đơn vị có quy mô thành viên nhỏ, vốn điều lệ thấp, tài sản bảo đảm chưa đáp ứng điều kiện vay vốn, trong khi nhu cầu đầu tư máy móc, nhà xưởng, kho bảo quản và cơ sở sơ chế, chế biến ngày càng tăng. Thiếu vốn khiến các HTX gặp khó trong mở rộng vùng nguyên liệu, đổi mới công nghệ và cải thiện khả năng cạnh tranh. Không ít sản phẩm vẫn được bán dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp, dễ chịu tác động từ những biến động về giá cả và nhu cầu tiêu dùng.

Bên cạnh bài toán tài chính, năng lực quản trị và chất lượng nhân lực cũng là những hạn chế cần khắc phục. Một bộ phận cán bộ quản lý HTX chưa có đầy đủ kiến thức, kỹ năng về xây dựng phương án sản xuất kinh doanh, quản lý tài chính, phát triển thương hiệu, tiếp thị và thương lượng hợp đồng. Phương thức điều hành tại một số đơn vị vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm thực tế, chưa quan tâm đúng mức đến chiến lược phát triển dài hạn, quản trị rủi ro và ứng dụng công nghệ số. Việc thu hút lao động trẻ, người có chuyên môn về quản trị, công nghệ và thị trường đến làm việc tại HTX cũng chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

Một vấn đề khác nằm ở tư duy hợp tác và khả năng tổ chức liên kết theo chuỗi giá trị. Tại một số địa phương, người dân vẫn duy trì phương thức sản xuất riêng lẻ, tự lựa chọn thời vụ, giống cây trồng, vật nuôi và cách thức tiêu thụ, chưa thực sự gắn kết với quy trình chung của HTX. Việc thực hiện các cam kết về quy trình sản xuất, sản lượng và chất lượng theo hợp đồng còn hạn chế. Mối liên kết giữa HTX, THT, hộ nông dân và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, khiến nhiều mô hình thiếu tính ổn định, khó xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và chưa tạo được lợi thế trong đàm phán tiêu thụ sản phẩm.

Thực trạng này thể hiện rõ tại các xã Hữu Kiệm, Mường Lống, Huồi Tụ, Na Loi, Nậm Cắn… Nhiều sản phẩm đặc trưng của đồng bào dân tộc thiểu số như gạo nếp nương, gà đen, lợn đen, mận, đào, chè và gừng hiện vẫn chủ yếu được bán tại các chợ truyền thống hoặc thông qua thương lái. Do thiếu đầu mối thu mua lâu dài, cơ sở sơ chế, bảo quản và hệ thống phân phối, những sản phẩm này gặp nhiều trở ngại khi tiếp cận các thị trường có giá trị cao hơn. Bên cạnh đó, quy mô sản xuất nhỏ, chất lượng chưa đồng đều và sản lượng thiếu ổn định cũng khiến HTX khó đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, đơn vị phân phối.

Theo phản ánh từ cơ sở, nhận thức của một bộ phận người dân về sản xuất theo chuỗi giá trị vẫn chưa đầy đủ, trong khi tập quán tự cung, tự cấp còn phổ biến tại một số khu vực miền núi. Địa hình bị chia cắt, giao thông và hạ tầng phục vụ sản xuất chưa thuận lợi cũng làm tăng chi phí vận chuyển, giảm sức hấp dẫn đối với doanh nghiệp muốn đầu tư liên kết.

Những hạn chế này tạo thành vòng luẩn quẩn trong phát triển sản xuất hàng hóa: quy mô nhỏ khiến HTX khó thu hút doanh nghiệp tham gia, còn khi chưa có đơn vị bao tiêu ổn định, người dân lại thiếu động lực mở rộng sản xuất. Vì vậy, việc xây dựng mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị vẫn là yêu cầu cần được ưu tiên.

Bên cạnh những yếu tố nội tại, hạn chế về thông tin thị trường và quy hoạch sản xuất cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của HTX. Thiếu dữ liệu cập nhật về nhu cầu tiêu dùng, giá cả, tiêu chuẩn chất lượng và xu hướng thị trường khiến các đơn vị khó chủ động xác định kế hoạch sản xuất, lựa chọn sản phẩm phù hợp. Ở một số địa phương, việc định hướng vùng nguyên liệu tập trung và dự báo thị trường chưa theo kịp yêu cầu thực tế. Điều này làm gia tăng nguy cơ sản xuất tự phát, cung vượt cầu, giá nông sản biến động và tái diễn tình trạng được mùa mất giá, tác động đến thu nhập của thành viên cũng như niềm tin vào các mô hình liên kết.

Cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển HTX cũng cần tiếp tục được điều chỉnh để phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Một số chính sách hiện chưa đáp ứng đầy đủ đặc thù của HTX miền núi, nhất là những khó khăn liên quan đến vốn đối ứng, tiếp cận đất đai, tín dụng và đầu tư hạ tầng. Đáng chú ý, các chương trình hỗ trợ sau đầu tư trong lĩnh vực sơ chế, chế biến, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, bảo quản và xúc tiến thương mại vẫn chưa đáp ứng hết nhu cầu. Việc thiếu cơ chế đủ sức khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư và duy trì quan hệ hợp tác lâu dài cũng là nguyên nhân khiến nhiều chuỗi giá trị chưa hình thành được sự gắn kết bền vững.

Để nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể và phát huy đóng góp của HTX trong xây dựng nông thôn mới, Nghệ An cần chuyển hướng từ chú trọng số lượng sang nâng cao chất lượng hoạt động. Việc tiếp tục triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW và Luật Hợp tác xã năm 2023 cần được thực hiện đồng bộ với công tác tuyên truyền, giúp người dân hiểu rõ hơn lợi ích của hợp tác và liên kết trong sản xuất, tiêu thụ nông sản.

HTX vùng cao Nghệ An cần tháo gỡ khó khăn về vốn, tăng cường liên kết sản xuất, xây dựng thương hiệu và mở rộng đầu ra nông sản.
Người lao động chăm sóc rau xanh trong nhà kính phục vụ sản xuất nông nghiệp. (Ảnh minh họa: NAM)

Cùng với đó, chính sách hỗ trợ cần được hoàn thiện theo hướng thiết thực, phù hợp với đặc điểm của từng khu vực. Những khó khăn về vốn, đất đai, hạ tầng và đầu tư cơ sở sơ chế, chế biến, bảo quản cần được quan tâm tháo gỡ; đồng thời tăng cường hỗ trợ sau đầu tư, phát triển thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại để nâng cao giá trị nông sản.

Ở cấp địa phương, việc rà soát lợi thế từng vùng và tổ chức lại sản xuất cần được gắn với mục tiêu hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, phát triển sản phẩm chủ lực. Các HTX cần được khuyến khích tăng cường hợp tác, hình thành liên hiệp HTX và mở rộng quan hệ với doanh nghiệp từ khâu sản xuất đến chế biến, phân phối. Để bảo đảm tính ổn định của các mô hình liên kết, hợp đồng hợp tác cần xác định cụ thể trách nhiệm của từng bên, sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, giá thu mua và phương thức chia sẻ rủi ro. Đây là cơ sở để bảo vệ quyền lợi của thành viên HTX, hộ nông dân và doanh nghiệp, đồng thời tạo dựng niềm tin trong quá trình hợp tác.

Song song với việc củng cố liên kết, ứng dụng khoa học – công nghệ, cơ giới hóa và chuyển đổi số cần được đẩy mạnh trong quản lý, sản xuất và truy xuất nguồn gốc. Công tác đào tạo cũng cần tập trung vào kỹ năng quản trị, tài chính, xây dựng phương án kinh doanh và tiếp cận thị trường cho đội ngũ cán bộ HTX.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cần ưu tiên phát triển những sản phẩm đặc trưng, nông sản bản địa gắn với chương trình OCOP, đồng thời khai thác hợp lý lợi thế sinh thái và du lịch cộng đồng. Khi năng lực nội tại được củng cố, các mối liên kết được tổ chức chặt chẽ và đầu ra từng bước ổn định, HTX sẽ có thêm điều kiện nâng cao giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho thành viên và đóng góp thiết thực vào quá trình phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Lê Hà NA (tổng hợp)