HÀ NỘI — Tiến sĩ Phạm Thị Thúy cho rằng trẻ 0-6 tuổi có thể hình thành cách phản ứng với cảm xúc từ chính cách cha mẹ xử lý những tình huống hằng ngày.
- Cháy lớn tại quán tạp hóa ở Nghệ An, nhiều tài sản bị thiêu rụi
- NASA bác tin đồn Trái đất mất trọng lực khi nhật thực
- Nam thanh niên ở Thái Nguyên bị phạt vì buông tay lái xe
Tại buổi giao lưu “Thấu hiểu tâm lý trẻ từ 0-6 tuổi” do hệ thống mầm non quốc tế Wisdomland World School tổ chức ngày 08/8, chuyên gia tâm lý trị liệu Phạm Thị Thúy nhấn mạnh trẻ ở giai đoạn này quan sát rất nhiều nhưng khả năng tự kiểm soát cảm xúc vẫn chưa hoàn thiện. Theo bà, những gì người lớn thể hiện trước mặt trẻ có thể trở thành khuôn mẫu để trẻ ghi nhận và làm theo.
Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, tiến sĩ xã hội học, thạc sĩ tâm lý trị liệu, hiện giảng dạy tại Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng đằng sau một hành vi bị xem là “hư” thường có thể là nhu cầu tâm lý chưa được đáp ứng.
Một đứa trẻ la hét hoặc ăn vạ có thể đang quá tải, thất vọng; trẻ đánh bạn cũng có thể chưa biết dùng lời nói để diễn đạt cơn giận. Bà dẫn trường hợp một bé trai 4 tuổi thường bám lấy chân mẹ khi mẹ vừa đi làm về, không chịu để mẹ nấu cơm. Chỉ sau khi được mẹ ôm và nói rằng mẹ nhớ con, bé mới rời ra để tự chơi.
Với bà Thúy, đó không đơn giản là sự mè nheo mà có thể là dấu hiệu trẻ đang thiếu “thức ăn tinh thần”.
Sau 2 tuổi, cái tôi của trẻ bắt đầu thể hiện rõ hơn. Việc trẻ liên tục nói “không” vì thế có thể là cách khẳng định bản thân, thay vì chỉ được nhìn nhận như sự bướng bỉnh.
Khi thường xuyên bị gọi là “hư”, “lì” hoặc bị ép phải nghe lời, trẻ có thể dần chọn cách né tránh hay chống đối. Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn, nhưng có thể để trẻ được lựa chọn trong giới hạn ấy, chẳng hạn cho con chọn món ăn thay vì ép phải ăn một món nhất định.
Trong tình huống trẻ đòi mua kẹo rồi khóc lóc tại siêu thị, bà Thúy khuyên cha mẹ hạ giọng, ngồi hoặc cúi xuống ngang tầm mắt trẻ, thừa nhận cảm xúc nhưng không thay đổi quyết định. Khi hai anh em tranh nhau một món đồ chơi, người lớn cũng có thể giúp các con tìm cách giải quyết thay vì lập tức bắt một đứa phải nhường.
Điều trẻ nhìn thấy từ cơn giận của người lớn
Một nghịch lý có thể xuất hiện ngay trong lúc cha mẹ muốn dạy con không được đánh người khác. Người lớn đánh trẻ để ngăn hành vi bạo lực, nhưng đứa trẻ lại chứng kiến chính hành vi mà mình được yêu cầu không thực hiện.
“Trẻ học cách chúng ta thể hiện sự tức giận. Cha mẹ có quyền giận dữ, nhưng cách cha mẹ thể hiện cơn giận chính là điều trẻ học”, bà Thúy nói.
Trước đó, ngày 18/7, tại một diễn đàn giáo dục cũng do Wisdomland World School tổ chức, bà từng cảnh báo việc cha mẹ thường xuyên quát mắng có thể khiến trẻ mất cảm giác an toàn, ngại đặt câu hỏi và giảm khả năng sáng tạo. Đây là những năng lực được xem là quan trọng trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng hiện diện trong đời sống.
Quan sát của bà cũng có điểm tương đồng với một số nghiên cứu quốc tế. Một nghiên cứu dọc thực hiện tại 9 quốc gia cho rằng các lý thuyết về học tập qua quan sát cho thấy trẻ có thể tiếp nhận cách cha mẹ nhận biết và điều chỉnh cảm xúc khi chứng kiến phản ứng của người lớn trước những tình huống gây kích thích cảm xúc.
Một nghiên cứu công bố đầu năm 2025 với các bà mẹ Hà Lan và trẻ mới biết đi cũng ghi nhận trẻ học các chiến lược điều tiết cảm xúc từ cha mẹ thông qua cơ chế bắt chước và tham chiếu xã hội. Những kết quả này giúp lý giải vì sao cách người lớn thể hiện cơn giận có thể trở thành một phần trong cách trẻ phản ứng sau đó.
Theo bà Thúy, cha mẹ không nhất thiết phải luôn đúng hay không bao giờ nổi giận. Nếu lỡ quát mắng hoặc đánh con, người lớn có thể thừa nhận sai, xin lỗi và cho trẻ thấy rằng tức giận là cảm xúc có thể xảy ra, nhưng mỗi người phải chịu trách nhiệm về cách mình hành xử.
Bốn bước bà gợi ý khi đối diện một hành vi khiến cha mẹ khó chịu gồm quan sát và lắng nghe, đón nhận cảm xúc, kết nối với trẻ rồi trao quyền trong giới hạn phù hợp với độ tuổi.
Ở những năm đầu đời, trẻ chưa thể tự mình hiểu hết những gì đang diễn ra trong cảm xúc của bản thân. Nhưng trẻ có thể nhìn vào gương mặt, giọng nói và hành động của người lớn để tìm cách phản ứng. Có khi, điều còn lại sau một lần cha mẹ nổi giận không phải là lời nhắc nhở, mà chính là cách nổi giận mà trẻ đã nhìn thấy.
Phạm Mai (tổng hợp)
