Dư luận thắc mắc vì sao quan chức nhận tiền tỷ nhưng không bị kết tội nhận hối lộ. Thực tế pháp lý cho thấy việc định tội danh phụ thuộc vào chứng cứ chứng minh sự đổi chác quyền lực và thỏa thuận lợi ích trong công vụ.
- Mỹ – Israel tung ‘bảo bối’ laser khiến tên lửa Iran ‘tắt điện’
- Bộ Nội vụ: Không có chuyện tiếp tục sáp nhập các tỉnh và xã
- Thuế nhập khẩu Mỹ: Chính quyền Trump khôi phục chương trình thuế quan mới
Bản chất tội nhận hối lộ là sự “đổi chác quyền lực”
Theo luật sư, để xác định một người phạm tội danh cụ thể phải căn cứ vào yếu tố cấu thành tội phạm. Chủ thể của tội nhận hối lộ theo Điều 354 Bộ luật Hình sự bắt buộc phải là người có chức vụ, quyền hạn. Điểm mấu chốt của tội danh này chính là yếu tố “đổi chác quyền lực” giữa bên đưa và bên nhận. Việc nhận tiền phải gắn với một hành vi công vụ cụ thể, có sự ràng buộc lợi ích rõ ràng. Người nhận thực hiện hoặc không thực hiện hành vi vì lợi ích của người đưa tiền. Nếu không chứng minh được mối quan hệ trao đổi này thì chưa đủ căn cứ xử lý về tội danh hối lộ.
Luật sư cho rằng không thể suy luận đơn giản rằng cứ quan chức nhận tiền là phạm tội. Tội danh dựa trên bốn nhóm yếu tố: chủ thể, khách thể, mặt khách quan và chủ quan. Tiền là dữ kiện quan trọng nhưng không phải duy nhất nếu không chứng minh được mối liên hệ pháp lý với công vụ. Điều này lý giải vì sao một số quan chức nhận tiền tỷ nhưng chỉ đối mặt với tội danh khác hoặc không bị truy tố.
Phân biệt giữa tiền quà biếu và hối lộ hệ thống
Thực tế cho thấy cùng hành vi nhận tiền nhưng tội danh có thể rất khác nhau tùy vụ việc. Bà Nguyễn Thị Kim Tiến khai nhận 7,5 tỷ đồng nhưng bị cáo buộc tội vi phạm quy định quản lý tài sản Nhà nước. Cựu Chủ tịch tỉnh Đắk Lắk nhận 4,5 tỷ đồng nhưng được coi là “tiền quà biếu” do không có thỏa thuận trước. Ông đã nộp lại đầy đủ nên chỉ bị xử lý kỷ luật Đảng thay vì bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong khi đó, cấp dưới của ông vẫn bị xử lý tội hối lộ vì tính chất hành vi khác biệt.
Ngược lại, tại Cục An toàn thực phẩm, 34 cán bộ bị tuyên tội nhận hối lộ vì hình thành cơ chế trục lợi hệ thống. Cựu cục trưởng tại đây đã đưa ra chủ trương nhận tiền ngoài lệ phí và chỉ đạo cấp dưới thống nhất thực hiện. Cơ quan công tố khẳng định nếu cán bộ làm đúng tâm huyết thì doanh nghiệp không phải chầu chực đưa tiền. Hành vi của nhóm bị cáo này đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm hối lộ thay vì chỉ là quà cảm ơn.
Ranh giới pháp lý với tội lợi dụng chức vụ quyền hạn
Một tội danh khác thường gặp là “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” theo Điều 356. Người phạm tội này vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân mà làm trái công vụ, gây thiệt hại tài sản. Khác với tội hối lộ, bị cáo tội lợi dụng chức vụ không bắt buộc phải có hành vi nhận tiền. Động cơ có thể đơn giản là vì thành tích hoặc muốn được cấp trên ghi nhận. Nhận hối lộ là làm việc theo yêu cầu người đưa, còn lợi dụng chức vụ là làm trái nhiệm vụ được giao.
Hình phạt cho tội hối lộ có thể lên đến án chung thân, trong khi tội lợi dụng chức vụ tối đa 15 năm tù. Tại An Giang, cựu Chủ tịch tỉnh bị kết tội lợi dụng chức vụ dù nhận 300.000 USD từ doanh nghiệp. Trong cùng vụ án, các cấp dưới lại bị cáo buộc nhận hối lộ do có hành vi thỏa thuận cụ thể. Sự phân hóa này thể hiện xu hướng cá thể hóa trách nhiệm nhằm bảo đảm tính công bằng của pháp luật.
Thượng tôn chứng cứ thay vì cảm tính dư luận
Việc định tội danh không dựa trên cảm tính dư luận mà dựa trên cấu thành tội phạm và chứng cứ. Cơ quan tố tụng phải chứng minh từng yếu tố vi phạm đối với từng cá nhân cụ thể. Không phải cứ nhận tiền là đương nhiên cấu thành tội nhận hối lộ. Nếu không thỏa mãn dấu hiệu đổi chác quyền lực thì không có căn cứ xử lý hình sự về tội danh này. Tuy nhiên, hành vi nhận tiền cảm ơn vẫn có thể bị kỷ luật Đảng do vi phạm đạo đức công vụ.
Việc định tội cần tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội và tiêu chuẩn chứng minh nghiêm ngặt. Tất cả phải dựa trên chứng cứ thực tế chứ không được suy diễn theo cảm tính của đám đông. Sự khác biệt về tội danh phản ánh cấu trúc pháp lý của từng tội và lượng chứng cứ cụ thể của mỗi vụ việc. Khi các nguyên tắc này được áp dụng nhất quán, người dân sẽ hiểu rõ sự công bằng và nghiêm minh của pháp luật.
Theo: VnExpress
