Chiếc hộp vàng dưới lòng Tháp Nhạn sau hơn 1.300 năm

Sau hơn 1.300 năm nằm sâu trong lòng Tháp Nhạn bên sông Lam, chiếc hộp vàng đựng xá lị Phật – bảo vật quốc gia độc bản – lần đầu được đưa đến gần công chúng, hé mở dấu tích Phật giáo cổ trên đất Nghệ An.

Từ 17h đến 18h ngày 17/11/2026, Đại lễ cung rước Bảo vật quốc gia Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn sẽ diễn ra tại đô thị Vinh, tỉnh Nghệ An, trong khuôn khổ Tuần Văn hóa – Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026. Đoàn cung rước gồm xe chở bảo vật, xe đại biểu và 108 xe điện chở Phật tử, người dân. Đoàn xuất phát từ Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, đi qua một số tuyến đường rồi trở về bảo tàng.

Hiện vật được phát hiện trong hai đợt khai quật khảo cổ năm 1985-1986 tại di tích Nhạn Tháp, nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An. Ở trung tâm lòng tháp, các nhà khảo cổ tìm thấy một trụ gỗ ghép từ hai nửa thân cây khoét rỗng. Bên trong là hộp đồng hình chữ nhật, chứa chiếc hộp kim loại màu vàng đựng xá lị.

Chiếc hộp vàng dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, nặng khoảng 200g, được chế tác bằng kỹ thuật tán dập nguội. Nắp hộp trang trí hoa cúc 6 cánh, thân hộp có dải hoa sen cách điệu. Bên trong là lớp than tro cùng những vật thể màu trắng được xác định trong hồ sơ khảo cổ là xá lị.

Đến nay, đây vẫn là hộp đựng xá lị bằng vàng duy nhất được phát hiện tại Việt Nam.

Hộp đựng xá-lị Tháp Nhạn bằng vàng với những hoa văn chạm khắc tinh xảo. (Ảnh minh họa: NAM)

Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2089/QĐ-TTg công nhận hiện vật là Bảo vật quốc gia, thuộc đợt 6. Sau nhiều năm được bảo quản theo chế độ đặc biệt, bảo vật dự kiến ra mắt công chúng tại phòng trưng bày chuyên biệt của Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh vào 20h ngày 18/11.

Không gian trưng bày được đầu tư từ năm 2022, trang bị tủ kính chuyên dụng kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và an ninh. Thiết kế gợi dáng mái chùa, kết hợp âm thanh Phật giáo, hương trầm và màn hình LED trong suốt, giúp người xem quan sát hoa văn trên hiện vật.

Dấu tích Phật giáo cổ và câu chuyện bảo tồn Tháp Nhạn

Tháp Nhạn nằm bên tả ngạn sông Lam, cạnh đền Hồng Long, thuộc xã Kim Liên ngày nay. Qua khai quật, các nhà khảo cổ xác định chân tháp có mặt bằng gần vuông, kích thước khoảng 9,6m x 9m, cao 2,3m. Căn cứ vào vật liệu kiến trúc, công trình được xác định có niên đại khoảng cuối thời Lục Triều đến đầu thời Đường.

Khu di tích Tháp Nhạn có giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc tại Nghệ An (Ảnh minh họa: NAM).

Một số viên gạch tại di tích mang hình ba Đức Phật ngồi thiền. Đáng chú ý, một viên gạch từng được người dân phát hiện có dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632 dưới thời Đường Thái Tông.

Theo tư liệu Phật giáo, năm 601, vua Tùy Văn Đế cho phân phát xá lị Phật đến các châu để xây tháp phụng thờ. Sử liệu ghi nhận xá lị được đưa đến Giao, Phong, Trường, Ái và Hoan Châu. Hoan Châu tương ứng vùng Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay.

Từ những dữ liệu này, một số nhà nghiên cứu đặt giả thuyết Tháp Nhạn có thể là công trình tiếp nhận xá lị được phân về Hoan Châu thời kỳ đó. Tuy nhiên, nguồn gốc cụ thể của xá lị vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, làm sáng tỏ.

Dịp này, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh còn tổ chức trưng bày chuyên đề “Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật” và chương trình nghệ thuật – nghi lễ “Ánh Từ Quang”, kết nối không gian sân khấu với phòng trưng bày bảo vật.

Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa – Nghi lễ Trung ương, Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Nghệ An, cho rằng việc trưng bày bảo vật góp phần giáo dục lịch sử, bồi đắp niềm tự hào quê hương, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của Tăng Ni, Phật tử và mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa – tâm linh.

Sự hiện diện của hộp vàng cùng những dấu tích kiến trúc, hiện vật Phật giáo là chứng cứ vật chất quan trọng, phản ánh sự hiện diện và phát triển của Phật giáo trên vùng đất Nghệ An từ hơn 1.300 năm trước.

Nhưng câu chuyện bảo tồn không dừng lại ở phòng trưng bày. Trong khi chiếc hộp vàng được gìn giữ bằng hệ thống chuyên dụng, di tích gốc Tháp Nhạn, nơi phát lộ hiện vật, vẫn đối diện nguy cơ xuống cấp.

Theo tư liệu nghiên cứu, khu vực móng tháp chưa có mái che bảo vệ trước tác động của thời tiết. Dự án tu bổ, tôn tạo di tích từng được phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2013 nhưng đến nay chưa thể triển khai do khó khăn về kinh phí.

Chiếc hộp vàng đã đi qua hơn 13 thế kỷ để đến với công chúng hôm nay. Nhưng nơi từng lưu giữ hiện vật vẫn cần được bảo vệ. Bởi gìn giữ một bảo vật không chỉ là bảo quản chiếc hộp trong tủ kính, mà còn phải gìn giữ cả không gian lịch sử đã làm nên giá trị của nó.

Nguyễn Hiền (tổng hợp)