Từ chuyện trả lại chum vàng ròng, dòng họ Trương ở Quảng Ngãi bắt đầu “phát khoa” với vị đại thần Trương Đăng Quế lừng lẫy suốt ba đời vua Nguyễn.
- Nga đưa tàu chở dầu tới Cuba thách thức lệnh phong tỏa của Mỹ
- Hỏa hoạn tại Thủ Đức thiêu rụi quán cà phê “nhà bên suối” sáng mùng 6
Trương Đăng Quế và bí ẩn “mộ lùm” từ chuyện trả vàng
Tại làng Mỹ Khê, bên chân núi Thiên Mã, người dân vẫn truyền tai nhau câu ca về một dòng họ “công hầu” lừng lẫy. Theo sử sách, họ Trương vốn gốc Hà Tĩnh, theo chân ông thủy tổ Trương Đăng Nhất vào vùng đất Bình Sơn (Quảng Ngãi) từ những năm 1623. Tuy nhiên, sự nghiệp của dòng tộc này chỉ thật sự rực rỡ và “phát khoa” bắt đầu từ giai thoại “trả vàng” đầy nghĩa khí của cụ Trương Đăng Hưng ở đời thứ hai.
Chuyện kể rằng cụ Hưng từng nhặt được chum vàng dưới gốc cây sau một trận bão lớn nhưng không mảy may tham của mà lặng lẽ cất giữ. Mười năm sau, khi một người gốc Hoa tìm đến nhận lại tài sản, cụ đã trả lại nguyên vẹn dù người này nhiều lần ngỏ ý biếu tặng một nửa để cảm ơn. Cảm kích trước tấm lòng chân thực đó, vị khách đã đưa một thầy địa lý trở lại sau ba năm để tìm cho cụ một huyệt đất đẹp, vốn sau này được gọi là “Mộ lùm”.
Lời tiên tri về một dòng họ phát đạt công hầu từ thầy địa lý năm xưa dường như đã ứng nghiệm vào hậu duệ là ông Trương Đăng Quế. Năm 1819, ông trở thành người đầu tiên của tỉnh Quảng Ngãi đỗ học vị Cử nhân, mở ra một trang sử mới đầy tự hào cho gia tộc. Sự thành công về học vấn và quan lộ của dòng họ Trương sau này luôn gắn liền với ngôi mộ đất bình dị nhưng mang đầy màu sắc huyền thoại “báo ân” này.
Trương Đăng Quế, vị “quốc trụ” kinh qua ba đời vua Nguyễn
Dưới thời vua Minh Mạng, sự nghiệp của Trương Đăng Quế thăng tiến rất nhanh nhờ tài năng và sự tận tụy trong công việc. Từ một hành tẩu ở Bộ Lễ lo việc văn thư, ông dần khẳng định vị thế khi tham gia vào Cơ mật viện – cơ quan đầu não bàn định các việc quân cơ trọng yếu. Nhà vua tin tưởng giao cho ông nhiều trọng trách, từ việc giảng dạy hoàng tử đến kinh lý sáu tỉnh Nam Kỳ để đo đạc đất đai.
Bước sang triều Thiệu Trị và Tự Đức, vị thế của ông càng thêm vững chắc khi nắm giữ những chức vụ cao cấp như Văn minh điện Đại học sĩ hay Cần Chánh điện Đại học sĩ. Ông là vị đại thần hiếm hoi hai lần nhận trọng trách “cố mạng”, tức được vua tin cậy ủy thác phò tá tân quân khi nhà vua băng hà. Uy tín của ông lớn đến mức khi ông qua đời, vua Tự Đức đã bãi triều ba ngày và cho dựng bia ghi danh vị lương thần của hai triều đại.
Không chỉ là một chính trị gia quyền lực, Trương Đăng Quế còn là một học giả lỗi lạc với những đóng góp to lớn cho nền sử học nước nhà. Với vai trò Tổng tài Quốc sử quán, ông đã trực tiếp chỉ đạo biên soạn những bộ sử kinh điển như Đại Nam Thực lục và Đại Nam Liệt truyện. Dù ở vị trí đỉnh cao quyền lực, ông nhiều lần chủ động xin về hưu để giữ cốt cách thanh cao của một nhà nho trước khi được vua chấp thuận vào năm 1863.
Tiếp nối mạch ngầm khoa bảng và tinh thần yêu nước
Mạch ngầm tri thức của dòng họ Trương không dừng lại ở đời ông Quế mà tiếp tục chảy trôi qua các thế hệ hậu duệ. Con trai ông là Trương Quang Đản cũng tiếp nối con đường của cha khi giữ vai trò Tổng tài Quốc sử quán, góp công hoàn thiện các bộ sử chính thống của triều đại. Đến đời cháu là Trương Đăng Trinh, dòng họ này lại một lần nữa ghi dấu ấn khi ông trở thành người đầu tiên của Quảng Ngãi đỗ Tiến sĩ.
Khi đất nước bước vào giai đoạn biến động đầu thế kỷ 20, những hậu duệ của dòng họ Trương đã có bước chuyển mình mạnh mẽ từ con đường khoa bảng sang đấu tranh dân tộc. Những cái tên như Trương Quang Giao hay Trương Quang Trọng đã trở thành những chí sĩ yêu nước tiêu biểu, dấn thân vào con đường cách mạng để tìm hướng đi mới cho đất nước. Đây là sự kế thừa tinh thần nghĩa khí và lòng trung quân ái quốc của tổ tiên trong bối cảnh lịch sử mới.
Ngày nay, nhà thờ cụ Trương Đăng Quế bên bờ biển Mỹ Khê vẫn là nơi tụ hội của con cháu từ khắp mọi miền mỗi dịp giỗ chạp. Ngôi “Mộ lùm” gắn với giai thoại trả vàng vẫn được giữ gìn nguyên trạng như một lời nhắc nhở về đạo đức và sự trung thực. Những huyền thoại và sự thật lịch sử đan xen về dòng họ này không chỉ là niềm tự hào của người dân Quảng Ngãi mà còn là minh chứng cho một truyền thống hiếu học, trọng nghĩa khinh tài.
Theo: VnExpress
